"Яны пераапрануліся ў цывільных": што адбывалася ў Херсоне 25 кастрычніка

З моманту абвяшчэння эвакуацыі з правага берага на левы акупацыйнымі ўладамі была разгорнута магутная інфармацыйная кампанія, мэта якой усё яшчэ не ясная да канца. Херсон адрэзалі ад сувязі — фізічна перарэзалі кабелі. З перабоямі стала працаваць і расійская сувязь. Вывозячы прарасійскую адміністрацыю на левы бераг, вайскоўцы прыхапілі з сабой помнікі Ушакову і Сувораву, а таксама некаторых калабарантаў. Херсонцы сталіся інфармацыйна адрэзаныя ад усяго астатняга свету. Пра што яны сёння думаюць, чым займаюцца, яны расказалі "Новой газете. Европа".

Раніца

Надзея, пенсіянерка, 70 гадоў. Херсон, правы бераг

— Сёння раніцай у Херсоне з'явіўся інтэрнэт. У мяне правайдар "Статус". Два дні не працаваў, але раптам уключыўся. Сяджу дома, не выходжу, перасоўваюся пасля інсульту з палачкай. Калі будзе трывога праз падрыў ГЭС, мы пойдзем у дом знаёмых, які за паўгадзіны хады ад нас, туды вада не павінна дайсці. Праўда, не ведаю, колькі я туды буду з палачкай ісці. Але машыны ў нас няма. Бензіну ў горадзе, кажуць, таксама няма. Што да падрыву ГЭС, я хачу верыць, што розум пераможа. Прарыў дамбы нікому не выгадны. Урэшце, левы бераг, куды ўцяклі калабаранты, затопіць нашмат мацней, чым Херсон.

Рускі тэлевізар не працуе трэці дзень, з моманту афіцыйнага завяршэння "эвакуацыі". Часам я яго ўключала, каб паслухаць, што яны там хлусяць. Цяпер і гэта нам недаступна.

Вельмі рада, што інтэрнэт з'явіўся. З раніцы я займалася дыстанцыйна са сваімі студэнтамі. Пасля інсульту цяжка гаварыць, таму ў нас цяпер ідэальныя лекцыі — ніякай вады, толькі зерне, самая сутнасць па абмяркоўванай тэме. Усё кампактна. І я, і студэнты задаволеныя.

Больш за ўсё вымотвае немагчымасць датэлефанавацца сваякам і сябрам, якія працягваюць заставацца на Херсоншчыне. Гэта невыносна. Што толькі ні прыдумаеш, пакуль слухаеш "Абанент па-за зонай дзеяння сеткі". Мой тэлефон з расійскай сімкай часам спрацоўвае, але рэдка.

Бацюшка з царквы кажа: маліцеся кругласутачна, толькі вера дапаможа пераадолець гэты жах. Я малюся. Можа, хоць гэта неяк дапаможа (плача). Хто не верыў — і тыя ўсе маліцца пачалі.

Я дагэтуль паверыць не магу, што вайна ідзе. Усё думаю: ўшчыкнуць сябе ці што? Праўда гэта ці няпраўда? Можа быць, сон?

Людзей практычна няма. У нас, калі на пляцоўку каля дома прывозілі малочныя прадукты з вёскі, заўсёды натоўп чалавек 30-40 збіраўся. І хатняга купіць, і паміж сабой сустрэцца-пагутарыць. Яшчэ пару месяцаў таму так было. Сёння выглянула ў акно: пяць чалавек да малочніка выйшлі. Пакуль я з палачкай спусцілася, ён ужо паехаў — не дачакаўся новых пакупнікоў.

Мы стараемся нікуды не выходзіць. Людзей часта хапаюць на вуліцы і вязуць у невядомым кірунку. Асабліва мужчын, але часам і маладых жанчын. Ты ніколі не ведаеш, што прыйдзе ім у галаву, што ім раптам падасца падазроным у табе ці тваіх паводзінах.

Тэлефанавала прыяцелька, з якой мы шмат гадоў разам у тэатр хадзілі і на гэтай глебе пасябравалі. Яна адправіла ўнучку па "праграме аздараўлення" ў Крым. Яшчэ майго ўнука спрабавала на гэта ўгаварыць, але мы з дачкой катэгарычна супраць былі. Сёння яна тэлефанавала і рыдала, кажа, што дзіця яшчэ тыдзень таму павінны былі вярнуць, але не вярнулі. Дзе яно, невядома. Кажуць, едзьце ў Крым, шукайце самі. Не знойдзеце, тады — у Краснадарскі край па дзіцячых лагерах. А яна, як я, з палачкай, ледзь ходзіць. Не ведаю, чым гэтая гісторыя для яе скончыцца. Унучцы 13 гадоў, а ў бабулі нікога больш няма, акрамя яе, дачка памерла. Прыяцелька ў істэрыцы, плача ўвесь час. І я разам з ёй плачу.

Вельмі трывожна. Выбухі чуваць, але далёка. Па [Антонаўскім] мосце ўжо дні два няма ўдараў. У горадзе адны старыя, моладзі практычна няма.

Мне так шкада маладых: і рускіх, і ўкраінцаў. Такая колькасць мужчын памірае з абодвух бакоў — гэта страшнае гора для нашых краін і дэмаграфічны правал у найбліжэйшай будучыні. Зазірніце хоць бы ў гісторыю пасляваеннага СССР. Нашы нацыі чакае страшны перыяд пасля заканчэння гэтай вайны. Але я веру, што маладосць і прага жыцця пераможа. Вы, маладыя, вы ўсе вырашыце правільна.

Поўдзень 

Іван, 40 гадоў. Херсон, правы берег

— Привiт, сонечко! — Іван, як заўсёды, настроены станоўча. За вакном — дождж. Херсон стаў шэры і пусты. — Бачыла, "оркі" ў нас у горадзе помнікі сперлі? Як думаеш навошта? На метал, хіба, вырашылі здаць? Лепш бы сваіх прывезеных Леніных забралі.

Мы ўвесь дзень збіраем сумкі. Хоць яны ў нас і так былі сабраныя з пачатку вайны, але потым то разбіралі, то зноў збіралі. Выехаць не атрымаецца з горада. Мой дом каля ракі, таму з жонкай і дзіцем мы перамесцімся ў дом знаёмых, далей ад магчымай лініі затаплення.

Цэны выраслі дзіка. Трэці дзень за рублі нічога нельга купіць. Народ спрабуе ад іх пазбавіцца, але іх нават валютчыкі ўжо мяняць не хочуць. Ніхто не верыць, што Расія сюды вернецца. Мы з жонкай не працуем з 24 лютага, добра, што ў першыя дні вайны купілі па мяшку мукі, розных круп, цукру, шмат алею.

Саня з нашага райаддзела, які калабарантам пасля "падвала" стаў, дарэчы, выехаў. Тэлефанаваў мне, прасіў за домам прыгледзець. Дом у яго цяпер багаты, шмат нарабаваў. Але я яму адказаў, што выехаў з горада. Саня расказваў, што вывез сваіх бацькоў, цяпер яны разам жывуць у прыгожым доме на беразе мора ў Скадоўску. Фактычна мару сваю спраўдзіў. Толькі радавацца не можа — дом чужы, а на калабарантаў паляванне нават на акупаванай тэрыторыі кругласутачна ідзе.

Паліцэйскіх у горадзе не засталося. Вайскоўцаў па-ранейшаму шмат, толькі цяпер яны ходзяць па горадзе, пераапрануўшыся ў цывільную вопратку. Штаб у іх у адной з херсонскіх ВНУ, бачу, як яны цяпер туды-назад ужо апранутыя ў цывільнае бегаюць. Я тут падумаў пра аб'яву аб наборы ў тэрабарону. Дык гэта яны самі туды пад выглядам цывільных, напэўна, пойдуць. Для карцінкі добра — радавыя херсонцы бароняць рускі свет.

Катары ўсё яшчэ ездзяць ад рачпорта ў Алешкі і Голую Прыстань. Можна пераправіцца на лодцы — кошт ад тысячы грыўняў у адзін бок. Афіцыйна "эвакуацыя" завершаная ў суботу, але я, шчыра кажучы, не бачыў, каб кагосьці на катары бясплатна перавозілі. Толькі на пераправе можна было праехаць на аўто бясплатна, з вайсковай тэхнікай уперамешку.

На вуліцу цяпер лепш не выходзіць без вострай патрэбы. Тым больш не ведаеш, хто перад табой: свой ці здраднік — усе цяпер аднолькава апранутыя. Народ па-ранейшаму выкрадаюць.

Крамы рашысцкія яшчэ працуюць, але паставак няма, пустыя паліцы.

Вечар 

Вера, 38 гадоў, Голая Прыстань, левы бераг

— Увесь дзень грыміць на правым беразе. Дзесьці ў напрамку Мікалаева. А ў нас усё спакойна. Чужынцаў у горадзе вельмі шмат. Я так разумею, гэта калабаранты, якія вызначаюцца, куды ім рухацца далей. Як правіла, едуць у Скадоўск і ў Генічаск. Хтосьці адпраўляецца далей: у Крым і Краснадарскі край.

Усім зразумела, што рускія ўцякаюць. Тут летам нам гвалтоўна навязалі рублі, а цяпер спрабуюць утрымаць гэтыя нікому не патрэбныя грошы на рынку.

Прарасійскія жыхары горада нахапаліся пенсій, нейкіх дапамог, заробкаў, цяпер бягуць на рынак, спрабуючы хоць неяк сплавіць гэтыя паперкі, якія ў хуткім часе ператворацца ў фанцікі.

Рубель мянялі за 1,25, цяпер яго ніхто не хоча браць нават па 0,4. А ў Херсоне і 30 капеек за рубель не даюць. Рубель абваліўся, прымаць яго прадаўцы не хочуць, таму што тавар ты аддаеш рэальны, а паперкі гэтыя нічога не каштуюць. Адна з трох пякарняў у горадзе перастала працаваць, бо калабаранты патрабавалі пераходзіць на рублі. Карацей, пякарня проста закрылася.

З нядзелі катары паміж Херсонам і Голай Прыстанню ўжо не ездзяць. Да гэтага на працягу пары дзён я бачыла на аўтастанцыі тры вялікія белыя аўтобусы без якіх-небудзь апазнавальных знакаў. У іх садзіліся многія людзі, якія прыехалі на катары. Куды іх павезлі, я не ведаю, але, калі яны грузіліся, па перыметры стаялі вайскоўцы з аўтаматамі.

Хто ўцёк у першую чаргу? Тыя, хто супрацоўнічаў з акупацыйнай уладай. Тыя, хто ўзяў расійскія пашпарты і цяпер не разумее, што далей рабіць.

Не магу сказаць, што ў Голай Прыстані ідзе масавае засяленне эвакуяваных. У выпадку паводкі наш горад затопіць цалкам, таму калабаранты лічаць за лепшае рухацца далей. Але некаторыя застаюцца. Ёсць выпадкі, калі высяляюць кватарантаў, калі даведваюцца, што яны — не гаспадары жылля. На іх месца якраз селяць эвакуяваных.

Настрой які? Як казаў Папандопула (герой "Вяселля ў Малінаўцы"): "Мы на мяжы грандыёзнага шухера". Чым яно ўсё скончыцца — незразумела.

Стала шмат вайскоўцаў у горадзе. Бегаюць па будаўнічых крамах і рынках, па пакінутых гаспадарках, шукаюць поліэтыленавую плёнку і іншыя ўцяпляльнікі. Я так зразумела, яны побач будуюць умацаванне, спрабуюць уцяпліць свае бліндажы.

Наконт магчымага падрыву ГЭС я не перажываю. Не думаю, што будзе патоп, а падтапленне — так, будзе. Я супакойваю сябе гэтым. Пакуль да нас хваля дакоціцца, яна страціць сваю сілу і вышыню. А калі я памыляюся, то будзем тады ў лодках спаць і прачнёмся ўжо ў сонечнай Турцыі.

Ноч ці змрок

Ірына, 53 гады, Голая Прыстань, левы берег

— Два тыдні таму мы нашай бабе адкрылі віртуальную карту, каб Украіна грошы пералічыла. Пенсію ў поўным аб'ёме, пачынаючы з канца вясны, калі Укрпошта закрылася. Вось з тых часоў яна яе больш і не атрымлівала.

— Дык яна ж расійскі пашпарт аформіла і пенсію ад рускіх атрымлівала ўвесь гэта час. Яна ж казала, што "ненавідзіць хахлоў" і кожны дзень "моліцца за Пуціна", — дзіўлюся я.

— Ну і што! Грошы тут пры чым, калі можна іх усюды атрымаць? Тым больш што за рублі не купіць больш нічога. З суботы ўжо ні ў адным гандлёвым пункце рублі не прымаюць. У нас сёння адзін сцяг, заўтра — другі, нам усё роўна, хто грошы дае.

Дзеці, якія выехалі, усё яшчэ адпачываюць у Краснадарскім краі. Ім працягнулі знаходжанне да 28 кастрычніка. У іх усё добра, яны хутка вернуцца да сваіх бацькоў.

Мы нікуды не паедзем. У нас баба ляжачая, яе не кінеш. Так што, калі вада пойдзе, мы ўсе тут застанёмся... Хоць, можа, паспеем на машыне да Гладкоўкі даехаць. Пагрузім бабу, дзеда, сына, котку, сабаку. Больш нічога ўзяць не зможам, машына маленькая і старая.

У нашы краі эвакуяваных не сялілі. Усе суседскія кватэры стаяць пустыя. Хоць добра было б у Крым паехаць, у пабліках пішуць, што кожнаму эвакуяванаму па сто тысяч выдаюць адразу на рукі. А яшчэ жыллёвыя сертыфікаты на куплю любой кватэры па жаданні, у любым месцы Расіі.

Тэлевізар у нас працуе, дзякуй богу. Не працаваў бы, баба з дзедам мне б усе нервы вытрапалі, а так яны хоць справай занятыя. Вельмі любяць "60 минут" глядзець.

Я УСУ не чакаю. Нас тут пастаянна палохаюць, што Украіна вернецца і з усімі здраднікамі разбярэцца. Хай нацыкі там Херсон захопліваюць, абы Голую Прыстань не чапалі. Мяне тут усё задавальняе. Толькі начамі страшна, калі раптам ціха становіцца. Адразу прачынаешся, пачынаеш у цемру ўслухоўвацца. Калі страляюць — добра, хоць бы зразумела, наколькі далёка. А калі ціха — усё сціскаецца ад страху ўнутры.

Вольга Васільева, спецыяльна для "Новой газеты. Европа".