Беларускія пісьменнікі саромеюцца маскульту, бо адчуваюць сябе прарокамі?
Самыя цікавыя рэчы ў беларускай культуры пачынаюць хуценька выціскацца за тэрыторыю Беларусі. Чаму так адбываецца і што з гэтым рабіць, разважае культуролаг Максім Жбанкоў Спачатку давайце вызначым, што такое элітарная культура і што такое масавая культура. Якія вы б назвалі крытэры элітарнасці?
Жбанкоў: Культурніцкія эліты будуюць пэўную сістэму каштоўнасцяў і пэўныя далягляды існавання чалавека ў канкрэтным грамадстве. У адрозненні ад масавага, элітарны культурніцкі прадукт прадугледжвае пэўныя веды, пэўныя ключы. Каб ён быў сапраўды зразумелы, патрэбныя веды пэўных стратэгіяў чытання гэтых тэкстаў. То бок элітарны спажывец мусіць быць адукаваным: гэта — “шыфроўка для сваіх”.
Маскульт працуе як перакладчык з элітарнай на масавую мову. Самае цікавае ў масавай культурніцкай прадукцыі — яе робяць не масы. Яна прызначана менавіта для масавага спажывання, але вырабляюць яе, і гэта вельмі цікава, як раз культурніцкія эліты.
Праз маскульт яны маюць магчымасць прасунуць свае каштоўнасці, свае ідэі, погляды на сітуацыю ў грамадстве ў масаваю свядомасць. У гэтым плане масавы культурніцкі прадукт працуе як сродак уплыву на масавую свядомасць.
Ці былі выпадкі, калі масавая культура станавілася элітнай альбо наадварот?
Мы можам зараз абсалютна сур’ёзна бачыць, як найлепшыя кінарэжысёры, пачынаючы з таго ж самага Квенціна Таранціна, упарта гуляюцца ў гэты смеццевы маскультурны матэрыял і вырабляюць з яго перфектныя аўтарскія тэксты.
З іншага боку ёсць і адваротны працэс. Вось гэтыя кніжкі: "Фрэйд за 10 хвілінаў", "Хайдэгер за 15 старонак"… Гэта таксама ўплыў элітнага прадукту на масы.
Маса заўсёды будзе спажываць не тое, што хоча эліта, а тое, у чым яна бачыць рэзананс са сваімі ўласнымі, яшчэ ёй самой не зразумелымі інтэнцыямі…
Магчыма, адной з функцыяў элітнай культуры з’яўляецца падцягнуць да свайго ўзроўню масавую, быць для яе ўзорам, да якога павінен імкнуцца маскульт?
Насамрэч, масавая і элітная культура — гэта два бакі адной сістэмы культурніцкай індустрыі. Таму элітнаму культурнаму прадукту няма сэнсу падцягваць да сябе масавы. Гэта ўсё яшчэ інэрцыя эпохі XVIII стагоддзя, калі думалі, што веды ўсіх выратуюць, таму трэба ўсіх зрабіць адукаванымі — і тады ўсім будзе добра. Гэтая інэрцыя, нажаль, як раз захавалася больш за ўсё ў постсавецкіх краінах. І больш за ўсё ў Беларусі.
Мне даводзілася выкладаць у Інстытуце павышэння кваліфікацыі. Туды прыходзілі выкладчыцы са школы, абсалютна шчырыя, сур’ёзныя, заангажаваныя сваёй працай жанчынкі, якія вельмі палохаліся маскульту, якія жадалі яму хуткай смерці, каб яго ўвогуле не было, каб усе слухалі толькі Чайкоўскага і чыталі выключна Дастаеўскага. Я ім тлумачыў, што гэта не мае ніякага сэнсу, што папросту гэтыя культурніцкія прадукты выконваюць розныя функцыі і разлічаны на розныя ўзроўні ўспрымання.
Гэтыя адрозненні абсалютна штучныя. І сёння можна казаць не пра тое, на якую палічку пакласці той ці іншы прадукт, а пра тое, наколькі арыгінальна і глыбока атрымалася ў аўтара выкласці сваю думку ў канкрэтным мастацкім тэксце. Зараз няма элітарнага і маскультнага. Ёсць якаснае і няякаснае.
Гэты прыклад пра настаўніцу, што наракала на маскульт... Ці можна так сказаць, што гэта маленькі кавалак, які адлюстроўвае ў прынцыпе ўсё сучаснае становішча маскульту ў Беларусі?
Абсалютна. Справа ў тым, што па сваёй існасці беларуская культурнасць засталася збольшага абсалютна савецкай. Яна працуе ў аўтарытарным фармаце: яна заўсёды жыве і разгортваецца з улікам нейкіх універсальных, агульных вышэйшых каштоўнасцяў і стэрэатыпаў. І абсалютна няма разумення, што лепшае ў культуры здараецца як раз тады, калі яна пачынае існаваць не па інэрцыі, а наадварот — разгортваць свае ўласныя сэнсы.
Беларуская культура на ўзроўні афіцыйнай эліты па сваёй сутнасці абсалютна не свабодная і аўтаматычная — абсалютна не арыгінальная. Таму ў нас ёсць гэты бясконцы класічны балет а-ля спадар Елізараў. Амаль 50 год прайшло, а мы яшчэ на гэтай хвалі. Увесь свет ужо жыве ў іншых вымярэннях, а мы тут яшчэ штосьці даказваем.
Тое самае і ў літаратуры, я маю на ўвазе афіцыйную літаратуру. Толькі вось параўнальна нядаўна зрабілася магчымай легалізацыя майго ўлюбёнага Андрэя Хадановіча. Толькі зусім нядаўна ён стаў нарэшце як бы фарматным, дарос. Абсалютна нефарматнымі застаюцца найбольш крэатыўныя творы беларускай літаратуры, таму што яны не адпавядаюць тым стандартам, якія былі адбудаваныя на адміністратыўным узроўні недзе яшчэ ў 50-х.
Неафіцыйная культура спрабуе адшукаць сябе тут і цяпер. Афіцыйныя ж эліты, афіцыйная культура фактычна існуе не сёння, а ўчора, а можа і пазаўчора. І такім чынам яна нічога не здольная зрабіць сама.
А ці абавязкова элітнае павінна быць прызнаным? Элітная культура можа развівацца і ў падполлі?
Гэта фактычна тое, што ў нас цяпер і адбываецца. У нас фактычна існуе падзел элітаў. У нас не адна, а дзве эліты: прадзяржаўная і контр-эліта. Найбольш уплывовыя акторы нашай сітуацыі існуюць як раз у фармаце контр-элітаў.
Але самае цікавае ў тым, што ў нас не толькі дзве эліты, у нас яшчэ і дзве папсы: прадзяржпапса і контр-папса. У нас увогуле падваенне такой сітуацыі, і ў гэтым падваенні ёсць вельмі цікавыя моманты.
Чаму калі заходзіш у краму і глядзіш на кніжную палічку з беларускімі кніжкамі, то там будзе стаяць альбо штосьці занадта разумнае альбо абсалютна нецікавае? Па вялікім рахунку, мне падаецца, што беларускі літаратурны маскульт яшчэ не нарадзіўся.
Маскульт — гэта не дабрачыннасць, гэта рэчы, якія існуюць на камерцыйнай падставе, ва ўмовах нармальнага рынку. Атрымліваецца відавочная супярэчнасць: у нас рынак у прынцыпе працуе, але ён працуе так, што на ім канкурэнтаздольнымі атрымліваюцца не беларускія маскультурныя прадукты, а расійскія. Яны больш тэхналагічныя, больш цікавыя, больш атракцыённыя.
Нашыя элітныя аўтары і прадукты атрымліваюцца не запатрабаванымі, таму што адсутнічае істотная сістэма іх рэкламы і прасоўвання. Вось зараз у “Падземцы” пачалі беларускія літаратары гандляваць кніжкамі раз на тыдзень — цудоўная ідэя. Але колькі тых літаратараў і колькі тых “Падземак”?
Мне падаецца, што гэтая незапатрабаванасць беларускага элітнага прадукту звязаная не з тым, што народ нейкі не той, альбо аўтары нейкія не тыя. Мне падаецца, што аўтар і народ папросту яшчэ адзін аднаго не знайшлі. Спажыўцу прасцей з расейцамі, аўтарам прасцей паміж сабой. У гэтым галоўная праблема.
Атрымліваецца, што па сваім змесце шмат якія беларускія культурніцкія прадукты з’яўляюцца масавымі, але калі паглядзець на тое, хто іх спажывае, то становіцца незразумелым — ці то яны элітарныя, ці то масавыя? Настолькі вузкае кола іх спажыўцоў, настолькі маленькая колькасць прыхільнікаў…
Я думаю, што перадусім гэта ўсё ж такі пытанне мовы. У нас, на жаль, беларуская мова стала застаецца маргінальнай з’явай.
Дарэчы, беларускі маскульт мог бы стаць вельмі эфектыўным штуршком да ціхай, далікатнай беларусізацыі той часткі нашых людзей, якія з’яўляюцца так бы мовіць патаемнымі альбо сарамлівымі беларусамі. Яны існуюць у гэтым асяроддзі, але ставяцца да яго з насцярогай. Давесці ім, што беларускае можа быць і весела, і цікава, і трывожна і г.д. — гэта вельмі перспектыўная штука і вельмі цікавая.
Маскульт — гэта непазбежнасць. На пэўным узроўні існавання грамадства ён паўстае як адзіны магчымы сродак камунікацыі паміж элітамі і масамі. Маскульт з’яўляецца не таму, што хтосьці вырашыў, што вось зараз будзе маскульт. Ён з’яўляецца як спроба паразумення элітаў і неэлітаў.
Адна з найбольш відавочных хваробаў беларускай культурнасці як раз у тым, што мы яшчэ не дараслі да сваёй якаснай поп-культуры, да свайго якаснага маскульту. А чаму? Не таму што аўтары не пагаджаюцца, а таму што не надта высокае грамадскае запатрабаванне ў гэтым. А калі яго няма, то напішы хоць дэтэктыў, хоць “жахаўку”, хоць эратычны расповед, як Глобус, усё адно гэта будзе элітарны прадукт, таму што прачытаюць яго ты да я, да мы з табой: эліта, багема.
Мне падаецца, што зараз на нашых вачах мы ўсё ж такі назіраем змену сітуацыі і ў грамадстве, і культуры. Ёсць вельмі сур’ёзная надзея, што мы дачакаемся ў бліжэйшыя гады пэўнага выбуху беларускага маскульту, якаснай беларускай поп-культуры — нацыянальнага прадукту для шырокага спажыўца, зробленага якасна, з густам.
Ці можна ў такім разе сказаць, што сёння для краіны больш важна развіццё масавай культуры, чым элітарнай?
Я думаю, што нашым цудоўным аўтарам трэба папросту спрабаваць іншыя фарматы выказвання, выходзіць за межы звычайнага інтэлектуальнага акадэмічнага дыскурсу.
Аўтары ў нас збольшага па-савецку лічаць сябе прарокамі, аратарамі. І калі свет іх не пачуе, тым горш для свету… Гэта ўсё фігня. Калі ты жадаеш, каб цябе пачулі, трэба размаўляць на ўцямнай мове. Зараз гэта мова попкульту. Трэба зразумець, што гэта не дрэнна, што гэта адзін з найбольш паспяховых і эфектыўных дыялектаў сучаснай культуры. Яго трэба вывучаць, ім трэба валодаць, на ім трэба працаваць.
З вялікай пашанай да ўдзельнікаў нашага культпрацэсу, усё ж такі мне падаецца, што па вялікім рахунку яны застаюцца часткай закрытай андэграўнднай суполкі альбо нейкага татальнага філфаку, дзе яны ўсе ходзяць у гальштуках, кажуць адзін аднаму кампліменты і ніхто нікога не чытае. Гэта ненармальная сітуацыя. Я абсалютна ўпэўнены, што калі пішаш цікава, калі пішаш эфектыўна, гэта не застанецца незаўважным.
Ці ўпісваецца беларуская культура ў агульнаеўрапейскі кантэкст? А ў сусветны?
Калі параўноўваць з Францыяй ці з Англіяй, то могуць быць пытанні — няма ў нас сваіх “Бітлоў”, ці там Дэвіда Лінча ніяк не з’явілася… Але ж мне падаецца, што лепш параўноўваць з нармальнымі еўрапейскімі краінамі. З Балканамі, ці там Чэхіяй, ці нават з Польшчай. І ў гэтым плане выглядаем абсалютна нармальна.
Праблема ў тым, што ў нас зараз вельмі шмат цікавых мастакоў існуе ў экспартным варыянце. Гэта «Беларусь на вываз» як кажуць. Той самы “Свабодны тэатр” — гэта таксама Беларусь на вываз. Яны не маюць магчымасці нармальна працаваць на радзіме.
Самыя цікавыя рэчы ў беларускай культуры пачынаюць хуценька выціскацца за яе тэрыторыю. Мы, як мне падаецца, на сённяшні момант працуем як нейкі інкубатар талентаў для Еўропы. Мы ім адсылаем нашых хлапцоў і дзяўчат, яны там робяць сваё.
Рэч у тым, што нашая суадноснасць з еўрапейскай культурай, гэта, нажаль, не пытанне крэатыву, не пытанне ўзроўню творчага мыслення. Гэта пытанне геаграфічнае і палітычнае. Існаванне мяжы паміж Беларуссю і Еўропай замінае працэсам культурніцкай камунікацыі і аўтаматычна пераўтварае значную частку тых маладых беларусаў, якія атрымліваюць адукацыю ў Еўропе, у еўрапейцаў, але не беларусаў.
Чаму ў Беларусі, бывае, забараняюць кіно, якое лічыцца элітарным?
Гэта не залежыць, як мне падаецца, ад нацыянальнага менталітэту, а залежыць ад дзяржаўна-культурніцкай палітыкі. Часцяком у нас баяцца невядома чаго, як у свой час у нас забаранілі да паказу славуты бразільскі фільм “Горад Бога”. Я спрабаваў высветліць, чаму яго забаранілі, мне адказвалі наступнае: “Знаете, кино не очень художественное”. Штосьці давесці гэтым экспертам вельмі цяжка.
Гэта пытанне якасці культурніцкай экспертызы, а ў нас культурніцкая экспертыза таксама даволі старасвецкая і не надта адукаваная. Гэтыя людзі атрымалі свой эстэтычны культурніцкі досвед гадоў 15 таму, і зараз яны па інэрцыі разважаюць пра зусім іншае кіно, зусім іншую музыку. Тое, што яны маюць права вырашальнага слова — ненармальна.
Але цэнзура сама па сабе не кіруе культурай. Гэта цэнзарам падаецца, што яны кіруюць, насамрэч у культуры ёсць свая ўласная логіка існавання. Дазволамі і забаронамі нічога не паправіць, і па вялікім рахунку не шмат што можна і пагоршыць.
Сёння гэтае размежаванне на масавае і элітарнае губляецца не толькі таму, што эліты пачынаюць карыстацца масавай мовай, але яшчэ і таму, што маса як вялікі тлум спажыўцоў, па вялікім рахунку, больш не існуе. Ёсць нейкія лакальныя суполкі, у кожнай з іх свае героі.
Такім чынам, я бы раіў слухачам не заганяцца наконт таго, масавае гэта ці элітнае. Гэта ўсё неістотна, галоўнае — чапляе ці не чапляе. А ўсе гэтыя палічкі — яны нічога не вартыя.
Жбанкоў: Культурніцкія эліты будуюць пэўную сістэму каштоўнасцяў і пэўныя далягляды існавання чалавека ў канкрэтным грамадстве. У адрозненні ад масавага, элітарны культурніцкі прадукт прадугледжвае пэўныя веды, пэўныя ключы. Каб ён быў сапраўды зразумелы, патрэбныя веды пэўных стратэгіяў чытання гэтых тэкстаў. То бок элітарны спажывец мусіць быць адукаваным: гэта — “шыфроўка для сваіх”.
Маскульт працуе як перакладчык з элітарнай на масавую мову. Самае цікавае ў масавай культурніцкай прадукцыі — яе робяць не масы. Яна прызначана менавіта для масавага спажывання, але вырабляюць яе, і гэта вельмі цікава, як раз культурніцкія эліты.
Праз маскульт яны маюць магчымасць прасунуць свае каштоўнасці, свае ідэі, погляды на сітуацыю ў грамадстве ў масаваю свядомасць. У гэтым плане масавы культурніцкі прадукт працуе як сродак уплыву на масавую свядомасць.
Ці былі выпадкі, калі масавая культура станавілася элітнай альбо наадварот?
Мы можам зараз абсалютна сур’ёзна бачыць, як найлепшыя кінарэжысёры, пачынаючы з таго ж самага Квенціна Таранціна, упарта гуляюцца ў гэты смеццевы маскультурны матэрыял і вырабляюць з яго перфектныя аўтарскія тэксты.
З іншага боку ёсць і адваротны працэс. Вось гэтыя кніжкі: "Фрэйд за 10 хвілінаў", "Хайдэгер за 15 старонак"… Гэта таксама ўплыў элітнага прадукту на масы.
Маса заўсёды будзе спажываць не тое, што хоча эліта, а тое, у чым яна бачыць рэзананс са сваімі ўласнымі, яшчэ ёй самой не зразумелымі інтэнцыямі…
Магчыма, адной з функцыяў элітнай культуры з’яўляецца падцягнуць да свайго ўзроўню масавую, быць для яе ўзорам, да якога павінен імкнуцца маскульт?
Насамрэч, масавая і элітная культура — гэта два бакі адной сістэмы культурніцкай індустрыі. Таму элітнаму культурнаму прадукту няма сэнсу падцягваць да сябе масавы. Гэта ўсё яшчэ інэрцыя эпохі XVIII стагоддзя, калі думалі, што веды ўсіх выратуюць, таму трэба ўсіх зрабіць адукаванымі — і тады ўсім будзе добра. Гэтая інэрцыя, нажаль, як раз захавалася больш за ўсё ў постсавецкіх краінах. І больш за ўсё ў Беларусі.
Мне даводзілася выкладаць у Інстытуце павышэння кваліфікацыі. Туды прыходзілі выкладчыцы са школы, абсалютна шчырыя, сур’ёзныя, заангажаваныя сваёй працай жанчынкі, якія вельмі палохаліся маскульту, якія жадалі яму хуткай смерці, каб яго ўвогуле не было, каб усе слухалі толькі Чайкоўскага і чыталі выключна Дастаеўскага. Я ім тлумачыў, што гэта не мае ніякага сэнсу, што папросту гэтыя культурніцкія прадукты выконваюць розныя функцыі і разлічаны на розныя ўзроўні ўспрымання.
Гэтыя адрозненні абсалютна штучныя. І сёння можна казаць не пра тое, на якую палічку пакласці той ці іншы прадукт, а пра тое, наколькі арыгінальна і глыбока атрымалася ў аўтара выкласці сваю думку ў канкрэтным мастацкім тэксце. Зараз няма элітарнага і маскультнага. Ёсць якаснае і няякаснае.
Гэты прыклад пра настаўніцу, што наракала на маскульт... Ці можна так сказаць, што гэта маленькі кавалак, які адлюстроўвае ў прынцыпе ўсё сучаснае становішча маскульту ў Беларусі?
Абсалютна. Справа ў тым, што па сваёй існасці беларуская культурнасць засталася збольшага абсалютна савецкай. Яна працуе ў аўтарытарным фармаце: яна заўсёды жыве і разгортваецца з улікам нейкіх універсальных, агульных вышэйшых каштоўнасцяў і стэрэатыпаў. І абсалютна няма разумення, што лепшае ў культуры здараецца як раз тады, калі яна пачынае існаваць не па інэрцыі, а наадварот — разгортваць свае ўласныя сэнсы.
Беларуская культура на ўзроўні афіцыйнай эліты па сваёй сутнасці абсалютна не свабодная і аўтаматычная — абсалютна не арыгінальная. Таму ў нас ёсць гэты бясконцы класічны балет а-ля спадар Елізараў. Амаль 50 год прайшло, а мы яшчэ на гэтай хвалі. Увесь свет ужо жыве ў іншых вымярэннях, а мы тут яшчэ штосьці даказваем.
Тое самае і ў літаратуры, я маю на ўвазе афіцыйную літаратуру. Толькі вось параўнальна нядаўна зрабілася магчымай легалізацыя майго ўлюбёнага Андрэя Хадановіча. Толькі зусім нядаўна ён стаў нарэшце як бы фарматным, дарос. Абсалютна нефарматнымі застаюцца найбольш крэатыўныя творы беларускай літаратуры, таму што яны не адпавядаюць тым стандартам, якія былі адбудаваныя на адміністратыўным узроўні недзе яшчэ ў 50-х.
Неафіцыйная культура спрабуе адшукаць сябе тут і цяпер. Афіцыйныя ж эліты, афіцыйная культура фактычна існуе не сёння, а ўчора, а можа і пазаўчора. І такім чынам яна нічога не здольная зрабіць сама.
А ці абавязкова элітнае павінна быць прызнаным? Элітная культура можа развівацца і ў падполлі?
Гэта фактычна тое, што ў нас цяпер і адбываецца. У нас фактычна існуе падзел элітаў. У нас не адна, а дзве эліты: прадзяржаўная і контр-эліта. Найбольш уплывовыя акторы нашай сітуацыі існуюць як раз у фармаце контр-элітаў.
Але самае цікавае ў тым, што ў нас не толькі дзве эліты, у нас яшчэ і дзве папсы: прадзяржпапса і контр-папса. У нас увогуле падваенне такой сітуацыі, і ў гэтым падваенні ёсць вельмі цікавыя моманты.
Беларускі маскульт яшчэ не нарадзіўся
Жбанкоў: Мы дзіўна ставімся да масаў. Мы лічым, што гэта такая суполка татальных ідыётаў, якім бы толькі “унца-унца”, чыпсы і півасік. Гэта абсалютна няправільна. Кожны з нас з’яўляецца масавым спажыўцом. Калі ён існуе па-за межамі нашай непазбежнай рэфлексіі, калі мы адпачываем.Чаму калі заходзіш у краму і глядзіш на кніжную палічку з беларускімі кніжкамі, то там будзе стаяць альбо штосьці занадта разумнае альбо абсалютна нецікавае? Па вялікім рахунку, мне падаецца, што беларускі літаратурны маскульт яшчэ не нарадзіўся.
Маскульт — гэта не дабрачыннасць, гэта рэчы, якія існуюць на камерцыйнай падставе, ва ўмовах нармальнага рынку. Атрымліваецца відавочная супярэчнасць: у нас рынак у прынцыпе працуе, але ён працуе так, што на ім канкурэнтаздольнымі атрымліваюцца не беларускія маскультурныя прадукты, а расійскія. Яны больш тэхналагічныя, больш цікавыя, больш атракцыённыя.
Нашыя элітныя аўтары і прадукты атрымліваюцца не запатрабаванымі, таму што адсутнічае істотная сістэма іх рэкламы і прасоўвання. Вось зараз у “Падземцы” пачалі беларускія літаратары гандляваць кніжкамі раз на тыдзень — цудоўная ідэя. Але колькі тых літаратараў і колькі тых “Падземак”?
Мне падаецца, што гэтая незапатрабаванасць беларускага элітнага прадукту звязаная не з тым, што народ нейкі не той, альбо аўтары нейкія не тыя. Мне падаецца, што аўтар і народ папросту яшчэ адзін аднаго не знайшлі. Спажыўцу прасцей з расейцамі, аўтарам прасцей паміж сабой. У гэтым галоўная праблема.
Атрымліваецца, што па сваім змесце шмат якія беларускія культурніцкія прадукты з’яўляюцца масавымі, але калі паглядзець на тое, хто іх спажывае, то становіцца незразумелым — ці то яны элітарныя, ці то масавыя? Настолькі вузкае кола іх спажыўцоў, настолькі маленькая колькасць прыхільнікаў…
Я думаю, што перадусім гэта ўсё ж такі пытанне мовы. У нас, на жаль, беларуская мова стала застаецца маргінальнай з’явай.
Дарэчы, беларускі маскульт мог бы стаць вельмі эфектыўным штуршком да ціхай, далікатнай беларусізацыі той часткі нашых людзей, якія з’яўляюцца так бы мовіць патаемнымі альбо сарамлівымі беларусамі. Яны існуюць у гэтым асяроддзі, але ставяцца да яго з насцярогай. Давесці ім, што беларускае можа быць і весела, і цікава, і трывожна і г.д. — гэта вельмі перспектыўная штука і вельмі цікавая.
Маскульт — гэта непазбежнасць. На пэўным узроўні існавання грамадства ён паўстае як адзіны магчымы сродак камунікацыі паміж элітамі і масамі. Маскульт з’яўляецца не таму, што хтосьці вырашыў, што вось зараз будзе маскульт. Ён з’яўляецца як спроба паразумення элітаў і неэлітаў.
Адна з найбольш відавочных хваробаў беларускай культурнасці як раз у тым, што мы яшчэ не дараслі да сваёй якаснай поп-культуры, да свайго якаснага маскульту. А чаму? Не таму што аўтары не пагаджаюцца, а таму што не надта высокае грамадскае запатрабаванне ў гэтым. А калі яго няма, то напішы хоць дэтэктыў, хоць “жахаўку”, хоць эратычны расповед, як Глобус, усё адно гэта будзе элітарны прадукт, таму што прачытаюць яго ты да я, да мы з табой: эліта, багема.
Мне падаецца, што зараз на нашых вачах мы ўсё ж такі назіраем змену сітуацыі і ў грамадстве, і культуры. Ёсць вельмі сур’ёзная надзея, што мы дачакаемся ў бліжэйшыя гады пэўнага выбуху беларускага маскульту, якаснай беларускай поп-культуры — нацыянальнага прадукту для шырокага спажыўца, зробленага якасна, з густам.
Ці можна ў такім разе сказаць, што сёння для краіны больш важна развіццё масавай культуры, чым элітарнай?
Я думаю, што нашым цудоўным аўтарам трэба папросту спрабаваць іншыя фарматы выказвання, выходзіць за межы звычайнага інтэлектуальнага акадэмічнага дыскурсу.
Аўтары ў нас збольшага па-савецку лічаць сябе прарокамі, аратарамі. І калі свет іх не пачуе, тым горш для свету… Гэта ўсё фігня. Калі ты жадаеш, каб цябе пачулі, трэба размаўляць на ўцямнай мове. Зараз гэта мова попкульту. Трэба зразумець, што гэта не дрэнна, што гэта адзін з найбольш паспяховых і эфектыўных дыялектаў сучаснай культуры. Яго трэба вывучаць, ім трэба валодаць, на ім трэба працаваць.
З вялікай пашанай да ўдзельнікаў нашага культпрацэсу, усё ж такі мне падаецца, што па вялікім рахунку яны застаюцца часткай закрытай андэграўнднай суполкі альбо нейкага татальнага філфаку, дзе яны ўсе ходзяць у гальштуках, кажуць адзін аднаму кампліменты і ніхто нікога не чытае. Гэта ненармальная сітуацыя. Я абсалютна ўпэўнены, што калі пішаш цікава, калі пішаш эфектыўна, гэта не застанецца незаўважным.
Ці ўпісваецца беларуская культура ў агульнаеўрапейскі кантэкст? А ў сусветны?
Калі параўноўваць з Францыяй ці з Англіяй, то могуць быць пытанні — няма ў нас сваіх “Бітлоў”, ці там Дэвіда Лінча ніяк не з’явілася… Але ж мне падаецца, што лепш параўноўваць з нармальнымі еўрапейскімі краінамі. З Балканамі, ці там Чэхіяй, ці нават з Польшчай. І ў гэтым плане выглядаем абсалютна нармальна.
Праблема ў тым, што ў нас зараз вельмі шмат цікавых мастакоў існуе ў экспартным варыянце. Гэта «Беларусь на вываз» як кажуць. Той самы “Свабодны тэатр” — гэта таксама Беларусь на вываз. Яны не маюць магчымасці нармальна працаваць на радзіме.
Самыя цікавыя рэчы ў беларускай культуры пачынаюць хуценька выціскацца за яе тэрыторыю. Мы, як мне падаецца, на сённяшні момант працуем як нейкі інкубатар талентаў для Еўропы. Мы ім адсылаем нашых хлапцоў і дзяўчат, яны там робяць сваё.
Рэч у тым, што нашая суадноснасць з еўрапейскай культурай, гэта, нажаль, не пытанне крэатыву, не пытанне ўзроўню творчага мыслення. Гэта пытанне геаграфічнае і палітычнае. Існаванне мяжы паміж Беларуссю і Еўропай замінае працэсам культурніцкай камунікацыі і аўтаматычна пераўтварае значную частку тых маладых беларусаў, якія атрымліваюць адукацыю ў Еўропе, у еўрапейцаў, але не беларусаў.
Чаму ў Беларусі, бывае, забараняюць кіно, якое лічыцца элітарным?
Гэта не залежыць, як мне падаецца, ад нацыянальнага менталітэту, а залежыць ад дзяржаўна-культурніцкай палітыкі. Часцяком у нас баяцца невядома чаго, як у свой час у нас забаранілі да паказу славуты бразільскі фільм “Горад Бога”. Я спрабаваў высветліць, чаму яго забаранілі, мне адказвалі наступнае: “Знаете, кино не очень художественное”. Штосьці давесці гэтым экспертам вельмі цяжка.
Гэта пытанне якасці культурніцкай экспертызы, а ў нас культурніцкая экспертыза таксама даволі старасвецкая і не надта адукаваная. Гэтыя людзі атрымалі свой эстэтычны культурніцкі досвед гадоў 15 таму, і зараз яны па інэрцыі разважаюць пра зусім іншае кіно, зусім іншую музыку. Тое, што яны маюць права вырашальнага слова — ненармальна.
Але цэнзура сама па сабе не кіруе культурай. Гэта цэнзарам падаецца, што яны кіруюць, насамрэч у культуры ёсць свая ўласная логіка існавання. Дазволамі і забаронамі нічога не паправіць, і па вялікім рахунку не шмат што можна і пагоршыць.
Сёння гэтае размежаванне на масавае і элітарнае губляецца не толькі таму, што эліты пачынаюць карыстацца масавай мовай, але яшчэ і таму, што маса як вялікі тлум спажыўцоў, па вялікім рахунку, больш не існуе. Ёсць нейкія лакальныя суполкі, у кожнай з іх свае героі.
Такім чынам, я бы раіў слухачам не заганяцца наконт таго, масавае гэта ці элітнае. Гэта ўсё неістотна, галоўнае — чапляе ці не чапляе. А ўсе гэтыя палічкі — яны нічога не вартыя.
