Па нашым Выбарчым кодэксе можна праводзіць добрыя выбары, але не ў Беларусі
Чаму ў Іране і Венесуэле кандыдат ад улады можа прайграць, а ў Беларусі — не? На якім этапе магчымыя фальсіфікацыі і чаму з 70 тысяч членаў выбаркамаў не знайшлося ніводнага, які б публічна заявіў пра парушэнні? І ці вырашаць змены ў Выбарчым кодэксе ўсе гэтыя праблемы?
На гэтыя пытанні адказвалі эксперты падчас круглага стала на тэму “Змены ў выбарчым заканадаўстве Беларусі”. У дыскусіі прымалі ўдзел спецыяліст у галіне выбараў, юрыст Сяргей Альфер, старшыня Беларускага Хельсінскага камітэту, юрыст па адукацыі Алег Гулак і палітолаг Віталь Сіліцкі.
Апошнім часам вельмі актыўна абмяркоўваюцца змены ў выбарчым заканадаўстве. Давайце пагаворым пра тое, якія змены ўвогуле магчымыя, якія рэальныя, якія змены пажаданыя. Але пачнем з іншага. Ёсць такія краіны — Венесуэла, Іран. Іх ніяк не аднясеш да дэмакратычных краінаў. Пры гэтым Уга Чавес прайграе рэферэндум, а ў Іране кандыдат ад улады прайграе незразумела якому Ахмадзінежаду. Чым адрозніваецца Венесуэла ад Беларусі? Тым, што там была рэальная палітычная барацьба? Тым, што там ідэальнае выбарчае заканадаўства? Ці там самы сумленны старшыня Цэнтральнай выбарчай камісіі?
Альфер: У Венесуэле іншая сістэма выбараў, там іншы выбарчы ворган — гэта судовыя ворганы, якія з’яўляюцца ў пэўнай ступені незалежнымі ад дзяржавы. Верагоднасць фальсіфікацыі ворганамі гэтых выбараў — дастаткова нізкая. Таму падлік галасоў і на першым рэферэндуме, і на другім быў больш-менш справядлівы.
У Іране ўладу задавальнялі два кандыдаты. Таму першыя выбары Ахмадзінежада былі праведзеныя з поўным выкананнем выбарчага заканадаўства. І не было вялікай фальсіфікацыі.
І што цікава — ні ў адной, ні ў другой краіне не было міжнародных назіральнікаў…
Альфер: У пэўных краінах заканадаўства не прадугледжвае міжнароднага назірання. Няма міжнароднага назірання ў ЗША, няма ў Нямеччыне, няма ў Польшчы. Таму што краіны, якія лічаць сябе дэмакратычнымі і ў іх падлік галасоў праходзіць без фальсіфікацый, для іх запрашэнне міжнародных назіральнікаў будзе казаць пра тое, што яны паніжаюць узровень сваёй дэмакратыі.
Гулак: Факт застаецца фактам, пры ўсёй недэмакратычнасці Ірана і Венесуэлы палітычнае жыццё там нашмат больш развітае, чым у Беларусі.
Але калі мы гаворым пра Беларусь, тут пытанне не ў тым, ёсць парушэнні ці не. Пэўныя парушэнні могуць быць у любой краіне, і ў Злучаных Штатах. У Беларусі стаіць пытанне — ці ёсць выбары ў прынцыпе, ці можам мы ў прынцыпе гаварыць пра тое, што вынікам выбараў становіцца той чалавек, за якога людзі аддалі галасы.
Сіліцкі: І ці ёсць хоць нейкая рэальная палітычная канкурэнцыя.
Якая галоўная прэтэнзія да нашага выбарчага заканадаўства?
Альфер: АБСЕ вылучыла 7 патрабаванняў. Першае — выбарчыя камісіі павінны быць сфармаваныя такім чынам, каб пасля выбараў усе сказалі, што выбары прайшлі свабодна, адкрыта і волевыяўленне выбаршчыкаў было цалкам выражана ў канкрэтным выбарчым пратаколе.
Другое — агітацыйная кампанія. Сёння народ амаль не ведае пра сваіх кандыдатаў, таму што агітацыйную кампанію праводзіць без дазволу органаў улады немагчыма. Уявіце: адзін бок, які мае ўладавыя рычагі, не дазваляе апанентам праводзіць агітацыйную кампанію.
Трэцяе — падлік галасоў павінен быць праведзены такім чынам, каб кожны чалавек сказаў, што ён быў падлічаны справядліва. То бок — невялікая колькасць прэтэнзій, якая патрабуе змены вялікай колькасці артыкулаў Выбарчага кодэксу.
Але прычына не ў тым, што Выбарчы кодэкс недэмакратычны, дрэнны. Па гэтым Выбарчым кодэксе, калі б ён быў перанесены на глебу ў Вялікабрытанію, можна даць амаль 100% гарантыі, што па ім правялі б свабодныя і справядлівыя выбары. А ў Беларусі, паколькі Выбарчы кодэкс неканкрэтны, гэта дае магчымасць органам уладаў праводзіць выбары такім чынам, што яны могуць выдаць любы вынік, і даведацца пра гэты вынік немагчыма.
Гулак: Такім чынам, можна падсумаваць: Выбарчы кодэкс сам па сабе не найгоршы. Калі б была палітычная воля, можна было б праводзіць дастаткова неблагія выбары. Але ў нашай сітуацыі гэты Выбарчы кодэкс трэба, канечне, мяняць, таму што ён не стварае неабходных бар’ераў для парушэнняў. І механізмаў аднаўлення правоў і абскарджвання ён таксама не ўтрымлівае. Усё залежыць ад таго, якая палітычная воля ў сённяшняга кіраўніцтва.
Як можна прымусіць выканаць працэдуры — зразумела. А вось як прымусіць палітычную волю праявіцца? На гэта цяжка паўплываць.
Гулак: На цяжкія пытанні няма простых адказаў.
То бок, у Беларусі варта было б адмяніць датэрміновае галасаванне?
Сіліцкі: Датэрміновае галасаванне — гэта абсалютна нармальная працэдура шмат у якіх краінах, напрыклад, у ЗША. Але там няма падазрэнняў, што ўначы ажыццяўляецца ўкід бюлетэняў у выбарчыя скрыні.
Гулак: Цікава, што ў стандартах АБСЕ па дэмакратычных выбарах не прапісана дэталёвых працэдур. Там гаворыцца пра прынцыповыя рэчы, што выбары павінны быць справядлівымі… Якім чынам гэта будзе ў кожнай краіне рэалізоўвацца — гэта ўжо пытанне тэхнічнае, і яно залежыць у тым ліку і ад сістэмы, якая склалася ў краіне.
Калі ў Швецыі людзі месяц датэрмінова галасуюць па пошце і ні ў каго гэта не выклікае спрэчак і сумневаў у дэмакратычнасці выбараў — але гэта не значыць, што падобныя тэхналогіі можна выкарыстаць у Беларусі. У нас, па вялікім рахунку, у сённяшняй сітуацыі ў прынцыпе варта было б адмяніць датэрміновае галасаванне.
Альфер: У нас адбываецца як — бяруцца бюлетэні, запакоўваюцца ў паперу і апячатваюцца пячаткай выбарчай камісіі. Пячаткі ва ўсіх участковых камісіях у Беларусі — аднолькавыя. На іх напісана “участковая выбарчая камісія”.
Сіліцкі: То бок, не напісана якога раёну…
Гулак: Гэта тое ж самае, што заляпіць кавалкам пластыліну.
Альфер: Адкрыць, закрыць, замяніць — магчыма.
Добрыя словы — фальсіфікаваць па-людску… На якіх этапах звычайна адбываюцца фальсіфікацыі? Ці залежыць гэта ад віду выбараў? Навошта фальсіфікаваць ў камісіях, калі можна пасля ў Цэнтрвыбаркаме падлічыць-пералічыць?
Гулак: Калі мы ўзгадаем парламенцкія выбары 2000 года, тады фальсіфікацыі адбываліся на асобных участках па акрузе. Па большасці ўчасткаў вёўся больш-менш нармальны падлік галасоў, і калі яны здавалі свае пратаколы ў акруговыя камісіі, тры-чатыры ўчасткі на акрузе відавочна атрымлівалі ўказанні, якія лічбы ім трэба зрабіць. Большасць участкаў працавала нармальна, а на гэтых участках рабілі тое, што трэба для выніку.
Зараз сістэма працуе намнога больш проста і эфектыўна. На большасці ўчасткаў падлік проста не вядзецца. На ўчастках, дзе 1500-2000 выбаршчыкаў, іх галасы падлічваюцца за 15 хвілін. Гэта тэхнічна немагчыма іх падлічыць за такі час.
Такая сістэма будуецца на поўнай заангажаванасці сяброў камісіі. Яны нават не фальсіфікуюць — яны проста падпісваюць тое, чаго не бачылі. Фальсіфікуе пара чалавек у камісіі. Астатнія падпісваюць тое, чаго не бачылі, і знаходзяць для сябе маральнае апраўданне, што мы ж нічога дрэннага не зрабілі. Чаму б нам не давяраць старшыні камісіі? Ён прынёс — мы падпісалі.
Сіліцкі: Сапраўды, вельмі тонкая сістэма. Гэта як у растрэльнай камандзе: аднаму даюць незараджаную стрэльбу, каб было хоць нейкае маральнае апраўданне, што я, можа, не забіў.
Немагчыма папракнуць таго ж старшыню Цэнтрвыбаркаму. Яна можа нават не ведаць рэальнай карціны…
Альфер: Фармальна сказаць, што Цэнтральная камісія па выбарах вінаватая ў фальсіфікацыях вынікаў выбараў — вельмі цяжка. Калі праходзяць мясцовыя альбо парламенцкія выбары, то за вынікі выбараў адказваюць акруговыя камісіі. Цэнтральная камісія толькі атрымлівае выніковыя пратаколы. І ўвогуле яе задача — арганізаваць саму працэдуру правядзення выбараў, якая арганізавана добра. Тут сказаць нельга, што працэдура правядзення выбараў праходзіць не ў адпаведнасці з законам. Яна праходзіць у поўнай адпаведнасці з законам.
Гулак: Ва ўчастковых выбарчых камісіях каля 70 тысяч чалавек.
Вы хочаце сказаць, што 70 тысяч чалавек — і ніводнага не знайшлося, які б публічна заявіў, што штосьці тут не тое?
Гулак: Не трэба забываць, што выбары адбываюцца ў атмасферы страха, якая выбудоўвалася дастаткова доўга і сур’ёзна. Да таго ж выбары ў краіне праходзяць па вытворчай прыкмеце — асобнымі прадпрыемствамі. Выканкам размяркоўвае, на якой тэрыторыі якое прадпрыемства адказвае за выбары. І яно адказвае не толькі за тэхнічнае забеспячэнне, але і за вынікі. Гэта значыць на кожным прадпрыемстве ёсць адмысловыя людзі, якія займаюцца кадравымі пытаннямі. Яны адсочваюць — каго можна ўключыць у камісію, хто не будзе задаваць лішніх пытанняў.
Плюс, большасць сяброў камісіі — жанчыны. Нашыя беларускія жанчыны адрозніваюцца тым, што яны вельмі добра выконваюць працу. Усё тэхнічна зроблена правільна і акуратна, але яны не задаюць лішніх пытанняў. Мае знаёмыя, прыстойныя людзі, былі сябрамі ўчастковых камісій. Я пытаюся: вось вы падлічвалі — і што? “Ну, я падлічыла свой кавалачак і перадала”. А далей што? “Ну, гэта ўсё было так хутка…”. Ты падпісала тое, чаго не бачыла? “Ну, гэта ўсё было так хутка”.
Да таго ж людзі, якіх прывялі ў камісію, — яны ж на кантракце. Калі яны пачнуць задаваць лішнія пытанні, у іх узнікнуць пытанні з кантрактам.
Сёння ніхто не ведае рэальных вынікаў галасавання. Паколькі фальсіфікацыі адбываюцца на ўзроўні ўчастковых камісій, рэальных вынікаў галасавання ў краіне не ведае ніхто. Гэта сістэма камісій, і зроблена яна дзеля таго, каб цалкам кіраваць працэсам. З такімі камісіямі можна дабівацца любых вынікаў, якія неабходныя.
Калі ўзгадаць прэзідэнцкія выбары 94-года, наколькі там па працэдурах усё адрознівалася? Тады ўвогуле не было Выбарчага кодэксу, яго на хаду прыдумлялі…
Альфер: Па-першае, людзі не ведалі, як фальсіфікаваць выбары, па-другое, у народа не было такога панавання страху, як зараз.
У тыя выбары не было праблемаў з уключэннем прадстаўнікоў палітычных партый альбо прадстаўнікоў апазіцыі ў выбарчыя камісіі. Акруговыя камісіі, участковыя — ва ўсіх прадстаўнікі апазіцыйных структураў.
У адпаведнасці з законам выбарчыя камісіі з’яўляюцца незалежнымі ад уладаў структурамі. Якім чынам можна выбарчую камісію зрабіць незалежнай?
Альфер: Можна зрабіць, калі ў сябраў выбарчых камісій будзе плюралізм поглядаў. Калі погляды аднаго сябра выбарчай камісіі будуць адрознівацца ад іншага. Калі будуць прадстаўнікі іншых палітычных структур — як праўладавых, так і апазіцыйных.
Дык а як гэта прапісаць у законе?
Альфер: А закон у нас, дарэчы, вельмі цікавы. Закон у нас вельмі падрабязна рэгламентуе працэдуру вылучэння прадстаўнікоў выбарчых камісій — там да кропачкі ўсё прапісана, якім чынам, якая арганізацыя павінна вылучыць прадстаўнікоў. І абсалютна ў законе не прапісана працэдура, якім чынам органы, якія фармуюць выбарчую камісію, уключаюць гэтых сяброў. Вось яны атрымалі гэты спіс, і паводле свайго персанальнага асабістага меркавання і ўключаюць прадстаўнікоў выбарчай камісіі.
Гулак: Таму сёння вельмі важна дабівацца максімальнага пашырэння паўнамоцтваў назіральнікаў. Бо рэальна ўключыць людзей ва ўчасткова-тэрытарыяльныя камісіі дзеля таго, каб іх сфармаваць у такім плюралістычным выглядзе, — будзе вельмі складана. Без пашырэння паўнамоцтваў назіральнікаў,мы ўсё адно нічога не даб’емся.
Працяг будзе
На гэтыя пытанні адказвалі эксперты падчас круглага стала на тэму “Змены ў выбарчым заканадаўстве Беларусі”. У дыскусіі прымалі ўдзел спецыяліст у галіне выбараў, юрыст Сяргей Альфер, старшыня Беларускага Хельсінскага камітэту, юрыст па адукацыі Алег Гулак і палітолаг Віталь Сіліцкі.
Апошнім часам вельмі актыўна абмяркоўваюцца змены ў выбарчым заканадаўстве. Давайце пагаворым пра тое, якія змены ўвогуле магчымыя, якія рэальныя, якія змены пажаданыя. Але пачнем з іншага. Ёсць такія краіны — Венесуэла, Іран. Іх ніяк не аднясеш да дэмакратычных краінаў. Пры гэтым Уга Чавес прайграе рэферэндум, а ў Іране кандыдат ад улады прайграе незразумела якому Ахмадзінежаду. Чым адрозніваецца Венесуэла ад Беларусі? Тым, што там была рэальная палітычная барацьба? Тым, што там ідэальнае выбарчае заканадаўства? Ці там самы сумленны старшыня Цэнтральнай выбарчай камісіі?
Альфер: У Венесуэле іншая сістэма выбараў, там іншы выбарчы ворган — гэта судовыя ворганы, якія з’яўляюцца ў пэўнай ступені незалежнымі ад дзяржавы. Верагоднасць фальсіфікацыі ворганамі гэтых выбараў — дастаткова нізкая. Таму падлік галасоў і на першым рэферэндуме, і на другім быў больш-менш справядлівы.
У Іране ўладу задавальнялі два кандыдаты. Таму першыя выбары Ахмадзінежада былі праведзеныя з поўным выкананнем выбарчага заканадаўства. І не было вялікай фальсіфікацыі.
І што цікава — ні ў адной, ні ў другой краіне не было міжнародных назіральнікаў…
Альфер: У пэўных краінах заканадаўства не прадугледжвае міжнароднага назірання. Няма міжнароднага назірання ў ЗША, няма ў Нямеччыне, няма ў Польшчы. Таму што краіны, якія лічаць сябе дэмакратычнымі і ў іх падлік галасоў праходзіць без фальсіфікацый, для іх запрашэнне міжнародных назіральнікаў будзе казаць пра тое, што яны паніжаюць узровень сваёй дэмакратыі.
Гулак: Факт застаецца фактам, пры ўсёй недэмакратычнасці Ірана і Венесуэлы палітычнае жыццё там нашмат больш развітае, чым у Беларусі.
Але калі мы гаворым пра Беларусь, тут пытанне не ў тым, ёсць парушэнні ці не. Пэўныя парушэнні могуць быць у любой краіне, і ў Злучаных Штатах. У Беларусі стаіць пытанне — ці ёсць выбары ў прынцыпе, ці можам мы ў прынцыпе гаварыць пра тое, што вынікам выбараў становіцца той чалавек, за якога людзі аддалі галасы.
Сіліцкі: І ці ёсць хоць нейкая рэальная палітычная канкурэнцыя.
Якая галоўная прэтэнзія да нашага выбарчага заканадаўства?
Альфер: АБСЕ вылучыла 7 патрабаванняў. Першае — выбарчыя камісіі павінны быць сфармаваныя такім чынам, каб пасля выбараў усе сказалі, што выбары прайшлі свабодна, адкрыта і волевыяўленне выбаршчыкаў было цалкам выражана ў канкрэтным выбарчым пратаколе.
Другое — агітацыйная кампанія. Сёння народ амаль не ведае пра сваіх кандыдатаў, таму што агітацыйную кампанію праводзіць без дазволу органаў улады немагчыма. Уявіце: адзін бок, які мае ўладавыя рычагі, не дазваляе апанентам праводзіць агітацыйную кампанію.
Трэцяе — падлік галасоў павінен быць праведзены такім чынам, каб кожны чалавек сказаў, што ён быў падлічаны справядліва. То бок — невялікая колькасць прэтэнзій, якая патрабуе змены вялікай колькасці артыкулаў Выбарчага кодэксу.
Але прычына не ў тым, што Выбарчы кодэкс недэмакратычны, дрэнны. Па гэтым Выбарчым кодэксе, калі б ён быў перанесены на глебу ў Вялікабрытанію, можна даць амаль 100% гарантыі, што па ім правялі б свабодныя і справядлівыя выбары. А ў Беларусі, паколькі Выбарчы кодэкс неканкрэтны, гэта дае магчымасць органам уладаў праводзіць выбары такім чынам, што яны могуць выдаць любы вынік, і даведацца пра гэты вынік немагчыма.
Гулак: Такім чынам, можна падсумаваць: Выбарчы кодэкс сам па сабе не найгоршы. Калі б была палітычная воля, можна было б праводзіць дастаткова неблагія выбары. Але ў нашай сітуацыі гэты Выбарчы кодэкс трэба, канечне, мяняць, таму што ён не стварае неабходных бар’ераў для парушэнняў. І механізмаў аднаўлення правоў і абскарджвання ён таксама не ўтрымлівае. Усё залежыць ад таго, якая палітычная воля ў сённяшняга кіраўніцтва.
Як можна прымусіць выканаць працэдуры — зразумела. А вось як прымусіць палітычную волю праявіцца? На гэта цяжка паўплываць.
Гулак: На цяжкія пытанні няма простых адказаў.
“У Беларусі ў прынцыпе варта было б адмяніць датэрміновае галасаванне”
Сіліцкі: У краінах, дзе няма традыцыяў дэмакратыі і ёсць зафіксаваная гісторыя непразрыстых, фальсіфікаваных выбараў ці злоўжыванняў на выбарах, там уводзяцца дадатковыя страховачныя механізмы…То бок, у Беларусі варта было б адмяніць датэрміновае галасаванне?
Сіліцкі: Датэрміновае галасаванне — гэта абсалютна нармальная працэдура шмат у якіх краінах, напрыклад, у ЗША. Але там няма падазрэнняў, што ўначы ажыццяўляецца ўкід бюлетэняў у выбарчыя скрыні.
Гулак: Цікава, што ў стандартах АБСЕ па дэмакратычных выбарах не прапісана дэталёвых працэдур. Там гаворыцца пра прынцыповыя рэчы, што выбары павінны быць справядлівымі… Якім чынам гэта будзе ў кожнай краіне рэалізоўвацца — гэта ўжо пытанне тэхнічнае, і яно залежыць у тым ліку і ад сістэмы, якая склалася ў краіне.
Калі ў Швецыі людзі месяц датэрмінова галасуюць па пошце і ні ў каго гэта не выклікае спрэчак і сумневаў у дэмакратычнасці выбараў — але гэта не значыць, што падобныя тэхналогіі можна выкарыстаць у Беларусі. У нас, па вялікім рахунку, у сённяшняй сітуацыі ў прынцыпе варта было б адмяніць датэрміновае галасаванне.
Альфер: У нас адбываецца як — бяруцца бюлетэні, запакоўваюцца ў паперу і апячатваюцца пячаткай выбарчай камісіі. Пячаткі ва ўсіх участковых камісіях у Беларусі — аднолькавыя. На іх напісана “участковая выбарчая камісія”.
Сіліцкі: То бок, не напісана якога раёну…
Гулак: Гэта тое ж самае, што заляпіць кавалкам пластыліну.
Альфер: Адкрыць, закрыць, замяніць — магчыма.
“Выбарчая камісія — як растрэльная каманда: аднаму даюць незараджаную стрэльбу, каб было хоць нейкае маральнае апраўданне, што я, можа, не забіў…”
Гулак: Але нават у гэтых умовах камісіі не могуць нават сфальсіфікаваць па-людску. На жаль, мы сёння можам канстатаваць, што гэтая сістэма настолькі адвучылася працаваць, настолькі яны проста малююць лічбы і не займаюцца рэальным падлікам. Сістэма адвучылася рабіць нават больш-менш прыстойныя выбары.Добрыя словы — фальсіфікаваць па-людску… На якіх этапах звычайна адбываюцца фальсіфікацыі? Ці залежыць гэта ад віду выбараў? Навошта фальсіфікаваць ў камісіях, калі можна пасля ў Цэнтрвыбаркаме падлічыць-пералічыць?
Гулак: Калі мы ўзгадаем парламенцкія выбары 2000 года, тады фальсіфікацыі адбываліся на асобных участках па акрузе. Па большасці ўчасткаў вёўся больш-менш нармальны падлік галасоў, і калі яны здавалі свае пратаколы ў акруговыя камісіі, тры-чатыры ўчасткі на акрузе відавочна атрымлівалі ўказанні, якія лічбы ім трэба зрабіць. Большасць участкаў працавала нармальна, а на гэтых участках рабілі тое, што трэба для выніку.
Зараз сістэма працуе намнога больш проста і эфектыўна. На большасці ўчасткаў падлік проста не вядзецца. На ўчастках, дзе 1500-2000 выбаршчыкаў, іх галасы падлічваюцца за 15 хвілін. Гэта тэхнічна немагчыма іх падлічыць за такі час.
Такая сістэма будуецца на поўнай заангажаванасці сяброў камісіі. Яны нават не фальсіфікуюць — яны проста падпісваюць тое, чаго не бачылі. Фальсіфікуе пара чалавек у камісіі. Астатнія падпісваюць тое, чаго не бачылі, і знаходзяць для сябе маральнае апраўданне, што мы ж нічога дрэннага не зрабілі. Чаму б нам не давяраць старшыні камісіі? Ён прынёс — мы падпісалі.
Сіліцкі: Сапраўды, вельмі тонкая сістэма. Гэта як у растрэльнай камандзе: аднаму даюць незараджаную стрэльбу, каб было хоць нейкае маральнае апраўданне, што я, можа, не забіў.
Немагчыма папракнуць таго ж старшыню Цэнтрвыбаркаму. Яна можа нават не ведаць рэальнай карціны…
Альфер: Фармальна сказаць, што Цэнтральная камісія па выбарах вінаватая ў фальсіфікацыях вынікаў выбараў — вельмі цяжка. Калі праходзяць мясцовыя альбо парламенцкія выбары, то за вынікі выбараў адказваюць акруговыя камісіі. Цэнтральная камісія толькі атрымлівае выніковыя пратаколы. І ўвогуле яе задача — арганізаваць саму працэдуру правядзення выбараў, якая арганізавана добра. Тут сказаць нельга, што працэдура правядзення выбараў праходзіць не ў адпаведнасці з законам. Яна праходзіць у поўнай адпаведнасці з законам.
“Большасць сяброў камісіі — жанчыны. Нашыя жанчыны вельмі добра выконваюць працу, але не задаюць лішніх пытанняў”
Колькі ўсяго у нас чалавек у выбарчых камісіях?Гулак: Ва ўчастковых выбарчых камісіях каля 70 тысяч чалавек.
Вы хочаце сказаць, што 70 тысяч чалавек — і ніводнага не знайшлося, які б публічна заявіў, што штосьці тут не тое?
Гулак: Не трэба забываць, што выбары адбываюцца ў атмасферы страха, якая выбудоўвалася дастаткова доўга і сур’ёзна. Да таго ж выбары ў краіне праходзяць па вытворчай прыкмеце — асобнымі прадпрыемствамі. Выканкам размяркоўвае, на якой тэрыторыі якое прадпрыемства адказвае за выбары. І яно адказвае не толькі за тэхнічнае забеспячэнне, але і за вынікі. Гэта значыць на кожным прадпрыемстве ёсць адмысловыя людзі, якія займаюцца кадравымі пытаннямі. Яны адсочваюць — каго можна ўключыць у камісію, хто не будзе задаваць лішніх пытанняў.
Плюс, большасць сяброў камісіі — жанчыны. Нашыя беларускія жанчыны адрозніваюцца тым, што яны вельмі добра выконваюць працу. Усё тэхнічна зроблена правільна і акуратна, але яны не задаюць лішніх пытанняў. Мае знаёмыя, прыстойныя людзі, былі сябрамі ўчастковых камісій. Я пытаюся: вось вы падлічвалі — і што? “Ну, я падлічыла свой кавалачак і перадала”. А далей што? “Ну, гэта ўсё было так хутка…”. Ты падпісала тое, чаго не бачыла? “Ну, гэта ўсё было так хутка”.
Да таго ж людзі, якіх прывялі ў камісію, — яны ж на кантракце. Калі яны пачнуць задаваць лішнія пытанні, у іх узнікнуць пытанні з кантрактам.
Сёння ніхто не ведае рэальных вынікаў галасавання. Паколькі фальсіфікацыі адбываюцца на ўзроўні ўчастковых камісій, рэальных вынікаў галасавання ў краіне не ведае ніхто. Гэта сістэма камісій, і зроблена яна дзеля таго, каб цалкам кіраваць працэсам. З такімі камісіямі можна дабівацца любых вынікаў, якія неабходныя.
Калі ўзгадаць прэзідэнцкія выбары 94-года, наколькі там па працэдурах усё адрознівалася? Тады ўвогуле не было Выбарчага кодэксу, яго на хаду прыдумлялі…
Альфер: Па-першае, людзі не ведалі, як фальсіфікаваць выбары, па-другое, у народа не было такога панавання страху, як зараз.
У тыя выбары не было праблемаў з уключэннем прадстаўнікоў палітычных партый альбо прадстаўнікоў апазіцыі ў выбарчыя камісіі. Акруговыя камісіі, участковыя — ва ўсіх прадстаўнікі апазіцыйных структураў.
У адпаведнасці з законам выбарчыя камісіі з’яўляюцца незалежнымі ад уладаў структурамі. Якім чынам можна выбарчую камісію зрабіць незалежнай?
Альфер: Можна зрабіць, калі ў сябраў выбарчых камісій будзе плюралізм поглядаў. Калі погляды аднаго сябра выбарчай камісіі будуць адрознівацца ад іншага. Калі будуць прадстаўнікі іншых палітычных структур — як праўладавых, так і апазіцыйных.
Дык а як гэта прапісаць у законе?
Альфер: А закон у нас, дарэчы, вельмі цікавы. Закон у нас вельмі падрабязна рэгламентуе працэдуру вылучэння прадстаўнікоў выбарчых камісій — там да кропачкі ўсё прапісана, якім чынам, якая арганізацыя павінна вылучыць прадстаўнікоў. І абсалютна ў законе не прапісана працэдура, якім чынам органы, якія фармуюць выбарчую камісію, уключаюць гэтых сяброў. Вось яны атрымалі гэты спіс, і паводле свайго персанальнага асабістага меркавання і ўключаюць прадстаўнікоў выбарчай камісіі.
Гулак: Таму сёння вельмі важна дабівацца максімальнага пашырэння паўнамоцтваў назіральнікаў. Бо рэальна ўключыць людзей ва ўчасткова-тэрытарыяльныя камісіі дзеля таго, каб іх сфармаваць у такім плюралістычным выглядзе, — будзе вельмі складана. Без пашырэння паўнамоцтваў назіральнікаў,мы ўсё адно нічога не даб’емся.
Працяг будзе
