Яўген Грышкавец: Кожны, хто цяпер выходзіць на сцэну адзін, прайграе мне
У эксклюзіўным інтэрв’ю Еўрарадыё вядомы расійскі акцёр і пісьменнік распавёў, што дагэтуль піша за кухонным сталом, не ведае, што такое натхненне, і не любіць пераймальнікаў. ПРА ТЭАТР
Грышкавец называе свой тэатр адкрытым. Падчас спектаклю ён можа загаварыць з гледачом, рэагуе на тое, што адбываецца ў зале. Ён заяўляе, што хоча ствараць такі тэатр, які не зруйнаваўся б ад таго, што ў яго трапіла жыццё.
Тэатр — самы таямнічы з відаў мастацтва. Дапусцім, іншапланецяне прыляцелі і пабачылі тэатр. Як гэта выглядае? Цёмная зала, частка яго асветленая. Там ходзяць людзі, якія робяць выгляд, што яны не бачаць, што тут сядзяць 800 чалавек! А 800 чалавек сядзяць і робяць выгляд, што іх тут няма. Пры гэтым, калі гэтыя 800 чалавек раптам вырашаюць паапладзіраваць, тыя робяць выгляд, што не чуюць. Але самі кажуць на вялікай адлегласці адзін ад аднаго і гучна, каб самы апошні чалавек у зале пачуў. Тэатр адбываецца ў цяперашнім часе, але феномен цяперашняга часу не ўлічваецца. Трэба рабіць нейкі такі тэатр, які не гінуў бы, калі ў яго ўрываецца жыццё. Я рэагую на тое, што адбываецца. Лепш бы, вядома, не тэлефанавалі мабільныя тэлефоны ў зале. Але калі спрацуе тэлефон, я заўсёды на гэта адрэагую. Таму што… ну я ж чую, я не магу хлусіць, калі раблю такі адкрыты тэатр.
Спектаклі Грышкаўца ўвесь час змяняюцца. У залежнасці ад узросту гледачоў у зале, ад настрою аўтара або надвор'я на вуліцы.
Калі я пачаў іграць шмат, спектакляў 15-20 на месяц, стала ж немагчыма, невыносна кожны раз казаць адно і тое ж. І я кожны раз раблю рэдакцыю. Мне трэба было знайсці свой інтарэс, азарт ў гэтай справе. І - ба-бах! - спектакль "Як я з'еў сабаку", які быў гадзіна дваццаць пяць, стаў гадзіну сорак, потым дзве гадзіны, потым дзве пятнаццаць. Цяпер, калі ўзяць увесь тэкст "Як я з'еў сабаку", які ёсць - гэта будзе больш за тры гадзіны. Але я выконваю спектакль гадзіну пяцьдзесят, кожны раз выбіраючы прыдатны фрагмент.
Яўген Грышкавец упэўнены, што ён паставіў штамп на монаспектаклі. Цяпер акцёра, які грае ў адзіночку, абавязкова параўноўваюць з Грышкаўцом.
І ўвогуле для велізарнай колькасці людзей, якія хацелі б выйсці на сцэну ў адзіночку, са сваімі нават нядрэннымі задумамі… я гэтую тэму закрыў, дзвярыма зачыніў. Я не жадаў гэта рабіць, але так атрымалася. Кожны чалавек, які выходзіць цяпер на сцэну - адзін, ці то Канстанцін Райкін са сваім кантрабасам, альбо вось новы монаспектакль Алега Меньшыкава… яны адразу непазбежна трапляюць у параўнальны шэраг са мной. А гэта нікому не прыемна. І яны ўсе безумоўна, зразумела, прайграюць. Бо тое, як я вольна існую з тэкстам - не іграючы яго, а выконваючы, - тое, як ён гучыць - гэта адзіны спосаб ягонага існавання. На паперы ён існуе ў іншым выглядзе, а на сцэне ў мяне ёсць мой голас, абаянне, жэст, рух, ёсць чалавек… І ніякі акцёр, які будзе выконваць вывучаны тэкст адзін, не параўнаецца са мной. Таму што жывы, свабодны і шчаслівы чалавек (а я такім з'яўляюся на сцэне) заўсёды лепш за таго, які паказвае гэта.
ПРА ЛІТАРАТУРУ
У літаратуру Грышкавец прыйшоў з раманам "Кашуля" пяць гадоў таму. І, як ён сам прызнаецца, "затрымаўся" у літаратуры. Грышкавец кажа, што ўпіваецца адзіночнай, а не каманднай працай, і большага шчасця, чым пісаць, не ведае.
Ведаеце, калі я адчуў, што я пісьменнік і радасць ад гэтага? Я ішоў па Гогалеўскім бульвары, быў снег і я ўбачыў чалавека, пажылога, ён сядзеў у паліто, было цёпла, градусы два-тры, і ён чытаў на лаўцы, на Гогалеўскім бульвары. Я убачыў, што ён чытае маю кнігу. Я прайшоў і стаў ледзь наводдаль, і стаў глядзець. Кніга-та невялікая, ён перагарнуў дзве старонкі. І бачу, што ў адным месцы - заўсміхаўся! Yes! Падышоў да яго і сказаў: "Вы ведаеце, гэта я напісаў".
За пяць гадоў Грышкавец выпусціў пяць кніг. На пытанне, як ён піша, ён адказвае, што гэтак жа, як раней - за кухонным сталом.
Калі я пісаў першыя свае тэксты, у мяне не было месца іншага, апроч як на кухні. Была маленькая кватэра, і я мог пісаць толькі на кухні і толькі ў той час, калі ўсё спяць. Я прачынаўся рана, пісаў нейкі час, потым усе прачыналіся, я клаўся спаць, потым яны засыналі, я садзіўся пісаць. На кухні быў абедзенны стол, у цэнтры кухні стаяў, і я сядзеў заўсёды спіной да акна. Гэта нязручна, бо цень падае на аркуш. Але я так прызвычаіўся. Я прызвычаіўся, што мусіць быць цень ад мяне на лісце. І цяпер, калі ў мяне ёсць мой кабінет, вялікі, добры, я купіў стары, але абедзенны стол, паўкруглы, і паставіў яго так, каб сядзець спіной да акна. Як прызвычаіўся, так і пішу: альбо ранкам, альбо амаль усю ноч.
Натхненне пісьменнік лічыць паняццем непрафесійным. Кажа, што яно кожны дзень прыходзіць да Інтэрнэт-графаманаў, у якіх ні дня без радка. Грышкаўцу жа, каб пісаць, патрэбныя больш канкрэтныя рэчы.
Што трэба для таго, каб пісаць наогул? Трэба, па магчымасці, каб не было ніякіх вісячых праблем (моршчыцца). Каб дома было не дрэнна, гэта значыць дзеці не хварэлі, ніхто … "не заліваў". Яшчэ вельмі важна, каб было добрае самаадчуванне. І задума. І усё. І ніякага натхнення не трэба. Гэты ж вельмі прыемны занятак, шчаслівы занятак. Мне ёсць з чым параўноўваць: я здымаўся і ў кіно, і іграю ў тэатры. Там трэба кімсьці кіраваць, нешта камусьці тлумачыць. Ты залежны ад людзей. А тут ты адзін. Радасць адзіночнай працы. Гэта нейкі крыштальны стан. Вельмі гэта люблю. Зрабіўшыся пісьменнікам, вярнуцца ў тэатр вельмі складана і вельмі страшна. У літаратуры табе ніхто дапамагчы не можа і перашкодзіць не можа. Гэта цудоўна.
І усё жа найважнейшае для Грышкаўца - задума. У яго свой рэцэпт: даць адстаяцца задуме год, а то і больш, каб праверыць, ці застанецца яна цікавай. Калі вытрымала выпрабаванне - яшчэ год на ўвасабленне.
А перад задумай ужо ўзнікае сур'ёзная адказнасць. І, уласна, калі ёсць задума, усё астатняе маё жыццё прысвечанае таму, каб яе ўвасобіць. І далей я магу сабе ў заслугу толькі ўзяць тое, што я дысцыплінаваны, своечасова ўстаю, не п'ю гарэлку - прынамсі, пакуль пішу - вызваляю сабе час, зарабляю яго, каб пісаць.
Літаратурных эксперыментаў Грышкавец не хоча. Ён імкнецца быць простым і зразумелым чытачу.
Я так доўга займаўся тэатральнымі вопытамі ў Кемераве, столькі часу патраціў на далікатны такі постмадэрнізм… Якіх толькі акцый не выдумляў. І быў заўсёды камусьці незразумелы. Гэта заўсёды быў нейкі маніфест. А потым, калі застаўся на тэрыторыі мастацкага, я больш не маю права на эксперымент. Творы мастацтва - гэта ўсё ж такі не эксперымент. Я вельмі хачу быць зразумелым. Я парэкамендаваў Сарокіну публікаваць да ягоных кнігаў спіс абавязковай для чытання літаратуры. Каб былі зразумелыя алюзіі, цытаты, стылізацыя. Ён вось жадае быць над чытачом, яму там падабаецца. Мне не падабаецца там, там адзінока і сумна. Хтосьці, наадварот, жадае быць пад. Там агідна. Я жадаю быць з. Але, зразумела, я не пайду на гэта любой цаной. Але я жадаю, вельмі жадаю быць зразумелым.
На пытанне пра самы прыемны камплімент Грышкавец адказвае не задумваючыся. Яго ён атрымаў ад Пятра Вайля.
Ён напісаў: "Не здзіўляйцеся шматлікім паўторам у тэкстах Грышкаўца. Гэта рэдкі выпадак у сённяшняй літаратуры, ён вельмі хоча быць зразумелым". Я на гэтым увесь час настойваю.
ПРА ПЕРАЙМАЛЬНІКАЎ
На Грышкаўца сыпяцца тэксты-перайманні. Людзі перадаюць яму іх пасля спектакляў, высылаюць па Інтэрнэце. Пісьменнік прызнаецца, што засмучваецца, калі гэтыя тэксты прэтэндуюць на тое, каб звацца літаратурай. Бо пераймальнікі яго не разумеюць.
Пераймальныя тэксты часцей за ўсё ўтрымліваюць што? "…Я вельмі добра памятаю свой дзіцячы садок, ён зваўся "Рамонак". Я памятаю, якая там была дарога, і шмат трэшчынак. Мы ішлі па вуліцы Валгаградскай, я пераскокваў праз трэшчынкі, таму што быў вершык "на трэшчынку наступіць, значыць, Леніна не любіць". Памятаю нашую добрую выхавальніцу Рыму Захараўну і злую - Зою Анатольеўну…" Я думаю: Госпадзі, адкуль жа яны ўзялі гэта ў маім-та тэксце?! Дзе ў мяне гэта? Можаце ўзяць любую кніжку маю, нават біяграфічную, "Рэкі" - там старанна прыбраныя прыкметы эпохі. Я пішу пра родны горад і пра любімую раку. Няма назвы ракі, горада, няма назвы ніводнай вуліцы! Няма практычна ніводнага імя. Я дэтальны, але гэта не мае дэталі. Я іх выбіраю з велізарнай колькасці - тую дэталь, якая можа быць лёгка прысвоеная чытачом.
Да мяне потым у Чэлябінску падыходзяць і пытаюць: "Слухай, а ты ў якім годзе 72-ую школу заканчваў?" Я кажу, я ў Кемерава 21-ую заканчваў. - "Ды добра, ты сказаў там кут вось дык вось, і вось так…" Я нават калі пішу "халодна", не даю ўказанняў, колькі градусаў. Бо для чалавека, які жыве ў Сочы - гэта гэтулькі, для чалавека, які жыве ў Нар'ян-Мары - гэта іншае. Я найстаранным чынам вычышчаю тэкст ад асабістых дэталяў. Старанна! Усвядомлена.
Я раблю гэта, каб не паўтарыць памылку Даўлатава (я лічу гэта памылкай), які настолькі любіў усе гэтыя дэталі, што цяпер яго не можа чытаць мой малодшы брат, якому 22 года. Я нават не ўжываю словы, якія ў нашай мове не надоўга існуюць. У майго дзядулі дома стаяла вялікае радыё, у якім быў зялёны агеньчык, і была панэль, па якой можна было круціць, і там поўзала чырвоная палосачка. Амаль ва ўсіх, у бабуль, прабабуль, былі такія радыё, шмат у каго яны засталіся. Напісаў бы я, што гэта быў ВЭФ, або РЫГА, або РАДЫЁТЭХНІКА-727 - усё! Усё. Але мне ўсе пішуць гэтыя свае "727"! Калі гэта робіць прафесійны чалавек, гэта мяне не радуе.
Затое радуе, калі сачыненні пішуць звычайныя гледачы або чытачы.
А калі чалавек прыйшоў пасля спектакля і сеў, напісаў мне такое сачыненне і даслаў мне яго ў Інтэрнэце, або перадаў у выглядзе нейкіх аркушаў пасля спектакля - ну, адбылося радаснае. Чалавек, па-першае, адчуў, што ён таксама можа пісаць не горш. Гэта добра, гэта дае чалавеку ўпэўненасць. І галоўнае, ён адчуў сваё жыццё ніколькі не меней значным за тое, пра якое ён пачуў ці прачытаў у кніжцы.
Ёсць трэцяя катэгорыя аўтараў - тыя, якія сапраўды развіваюць традыцыю, пішуць у тым жа рэчышчы, што і Грышкавец. "Але яны мяне не чыталі і не бачылі", - смяецца аўтар.
ПРА ПРЫХІЛЬНАСЦІ
Кіно я гляджу ўсялякае. І блокбастары. Гляджу альбо калі я зусім не ведаю, што там будзе, альбо калі ёсць надзея. Але калі няма надзеі, я не пайду на гэты фільм. Гэта значыць я не пайду на новы фільм Юрыя Грымава - у мяне няма надзеі. І не пайду на другі фільм "Населены востраў". Не тое, што мне шкада часу. Я проста не хачу гневацца!
Што тычыцца спектакляў, то тут Грышкавец даволі традыцыйны. Яму падабаюцца як раз такія спектаклі, якія не зразумелі б іншапланецяне, што прыляцелі на Зямлю і што ўбачылі тэатр.
Якія мне спектаклі падабаюцца? Тыя, у якіх выразна вытрыманы жанр. Я люблю хадзіць у Малы тэатр. Паставілі Астроўскага, і - як трэба! У 72-м яшчэ паставілі, іграюць па сённяшні дзень (смяецца), і тыя жа самыя акцёры (рагоча). І мне падабаецца тое, што робіць Фаменка са сваім калектывам. Хтосьці ўвосень дакладна сказаў, што Фаменка - эмігрант з 70-х у сённяшні дзень. Мне цікавыя спектаклі паводле сучасных п'ес, але ніводнага добрага я не бачыў, і сучасных п'ес добрых мала.
А чытаць пісьменніку часам нават шкодна. Небяспечна патрапіць на вуду чужога стылю, чужых прыёмаў пісання.
Я апошнім часам мала чытаю. Зусім. Чытаю шэраговыя кнігі па гісторыі Першай сусветнай вайны, неяк мяне гэта зачапіла. Ці чытаю ўжо зусім нешта якаснае камерцыйнае. Сённяшняй нашай літаратуры наогул мала чытаю. Асабліва падчас напісанняў вельмі шкодна нешта чытаць. Ну, таму што… чукча не чытач! Дарэчы, геніяльны анекдот. Ну, прачытаў бы чукча вось гэтага вось Талстога, або Чэхава, ну, што б змянілася? Можа быць, хіба што, ён вырашыў бы не пісаць? Але гэта наўрад ці! Таму што такі персанаж толькі пераканаўся б у тым, што ён лепшы за Талстога і Чэхава.
ПРА КРЫТЫКАЎ
З крытыкай бяда! - усклікае Грышкавец. - Яе няма цяпер! І пачынае нервавацца.
Ну што робяць зараз так званыя крытыкі, газетныя, інфарматары? Пераказваюць сюжэт. Гэта па-за межамі прафесіі, гэта заўсёды прыбудова зверху. Атрымліваецца, што вось гэты вось пісьменнік, які напісаў раман альбо аповесць, ён нейкі ідыёт, які банальнасць зашыфраваў у нейкі аб'ём тэксту. А вось гэты крытык расшыфраваў… нават не змест, не фабулу! Адчуванне, што гэтыя людзі нават не ведаюць, што такое фабула, сюжэт. Яны па-за межамі прафесіі. Але ў іх ёсць сваё фанабэрлівае стаўленне да літаратурнага працэсу, альбо меркаванне пра тое, што літаратурнага працэсу няма… і мы, пісьменнікі, - такія для іх раздражняльныя фактары, якія пішуць, пішуць, іх трэба чытаць… Як было б добра, калі б яны паменш пісалі! А яшчэ яны, каго мы завем крытыкамі, жывуць у такім татальным стане нялюбові. Іх ніхто не любіць, яны зусім нікому не патрэбныя. Гэта жахлівае жыццё.
Калі я прыехаў у Лондан іграць спектакль, у мяне было моцнае здзіўленне. У першы дзень на спектаклі былі нейкія арганізатары, спонсары, апякунская рада і прэса. А потым прыходжу, а ў тэатры сядзіць восем гледачоў - восем! Думаю, мама дарагая, што гэта?! І мне кажуць, не хвалюйцеся, увечар выйдуць газеты, а крытыка ў захапленні. І выходзяць "Daily Telegraf", і ўсё астатняе… І на наступны дзень я іду да тэатра, а там стаіць чарга. І ліст чакання на ўсе дні, таму што квіткі раскупленыя. Таму што "Daily Telegraf" паставіў пяць зорак тэатру і вывяў яго як тэатральную падзею. У нас што адбываецца? Піша "Камерсант" альбо "Известия" пра тое, што гэта насамрэч геніяльны спектакль - восем чалавек сядзіць. Напішуць яны, што гэта поўнае… ну… - і будзе поўная зала. І няма ніякай сувязі. Крытык добра разумее, хто чытае "Камерсанта". Але ён не хоча быць цікавым і зразумелым гэтаму чытачу. І ён піша пра "Асфальт" не яму, а асабіста мне. Гэта звычайна асабістае пасланне мне, вельмі абразлівае.
Дзе той чалавек, з якім я размаўляю на адной мове? Хоць бы з адукацыяй, адпаведнай маёй? Які не павярхоўна прачытаў маю кнігу? "Асфальт" прачыталі вельмі шмат людзей, яна выйшла максімальным тыражом. Гэта можна назваць прыстойнай літаратурай. Пра яе не было напісана наогул нічога. Дзе тая крытыка, якая магла б сфармуляваць хаця б нейкі маніфест? Дзе крытыкі, якія стваралі б нейкае поле, супраціўленне паветру? Каб пісьменнік разумеў, што гэта будзе імі прачытана? І мне сорамна пісаць вось гэта. Такія людзі былі, і руская літаратурная гісторыя іх ведае. Гэта місія, задача, сур'ёзная праца. Пісьменніку не трэба ні дапамагаць, ні замінаць, але ствараць супраціў паветру - трэба. Мусяць быць крытыкі, якія ўскладнялі б нам жыццё, на фоне якіх была б бачная пошласць, глупства. Няма! Ні людзей, ні асяроддзя.
ПРА ТОЕ, ЧАГО НЕ ХАПАЕ
У нас, на жаль, невыразны кантэкст. А вельмі добра, калі кантэкст шчыльны. Я люблю глядзець фільмы 70-х гадоў, нават нядобрыя, ідэалагічныя, пра будоўлю якую-небудзь. Але там усюды добра знята, зразумела, пра што ідзе гаворка, зразумелы герой. Калі на будоўлі, то ў мужыка мазольныя рукі, калі калгасніца, то ў яе няма манікюру. А таму што ў гэты час быў Таркоўскі, Шукшын, і быў узровень, ніжэй якога нельга апусціцца. Быў шчыльны вельмі кантэкст. Ці чытаеш Даўлатава: "Прыехаў Вазнясенскі, мы пайшлі туды, сустрэліся з Эрнстам Неізвесным, тут як раз патэлефанавалі Ахмадулінай, яна прыехала, купілі партвейна…" Быццам там іншых людзей не было, апроч пісьменнікаў! Вось асяроддзе, кантэкст.
Фота: www.ljplus.ru
Грышкавец называе свой тэатр адкрытым. Падчас спектаклю ён можа загаварыць з гледачом, рэагуе на тое, што адбываецца ў зале. Ён заяўляе, што хоча ствараць такі тэатр, які не зруйнаваўся б ад таго, што ў яго трапіла жыццё.
Тэатр — самы таямнічы з відаў мастацтва. Дапусцім, іншапланецяне прыляцелі і пабачылі тэатр. Як гэта выглядае? Цёмная зала, частка яго асветленая. Там ходзяць людзі, якія робяць выгляд, што яны не бачаць, што тут сядзяць 800 чалавек! А 800 чалавек сядзяць і робяць выгляд, што іх тут няма. Пры гэтым, калі гэтыя 800 чалавек раптам вырашаюць паапладзіраваць, тыя робяць выгляд, што не чуюць. Але самі кажуць на вялікай адлегласці адзін ад аднаго і гучна, каб самы апошні чалавек у зале пачуў. Тэатр адбываецца ў цяперашнім часе, але феномен цяперашняга часу не ўлічваецца. Трэба рабіць нейкі такі тэатр, які не гінуў бы, калі ў яго ўрываецца жыццё. Я рэагую на тое, што адбываецца. Лепш бы, вядома, не тэлефанавалі мабільныя тэлефоны ў зале. Але калі спрацуе тэлефон, я заўсёды на гэта адрэагую. Таму што… ну я ж чую, я не магу хлусіць, калі раблю такі адкрыты тэатр.
Спектаклі Грышкаўца ўвесь час змяняюцца. У залежнасці ад узросту гледачоў у зале, ад настрою аўтара або надвор'я на вуліцы.
Калі я пачаў іграць шмат, спектакляў 15-20 на месяц, стала ж немагчыма, невыносна кожны раз казаць адно і тое ж. І я кожны раз раблю рэдакцыю. Мне трэба было знайсці свой інтарэс, азарт ў гэтай справе. І - ба-бах! - спектакль "Як я з'еў сабаку", які быў гадзіна дваццаць пяць, стаў гадзіну сорак, потым дзве гадзіны, потым дзве пятнаццаць. Цяпер, калі ўзяць увесь тэкст "Як я з'еў сабаку", які ёсць - гэта будзе больш за тры гадзіны. Але я выконваю спектакль гадзіну пяцьдзесят, кожны раз выбіраючы прыдатны фрагмент.
Яўген Грышкавец упэўнены, што ён паставіў штамп на монаспектаклі. Цяпер акцёра, які грае ў адзіночку, абавязкова параўноўваюць з Грышкаўцом.
І ўвогуле для велізарнай колькасці людзей, якія хацелі б выйсці на сцэну ў адзіночку, са сваімі нават нядрэннымі задумамі… я гэтую тэму закрыў, дзвярыма зачыніў. Я не жадаў гэта рабіць, але так атрымалася. Кожны чалавек, які выходзіць цяпер на сцэну - адзін, ці то Канстанцін Райкін са сваім кантрабасам, альбо вось новы монаспектакль Алега Меньшыкава… яны адразу непазбежна трапляюць у параўнальны шэраг са мной. А гэта нікому не прыемна. І яны ўсе безумоўна, зразумела, прайграюць. Бо тое, як я вольна існую з тэкстам - не іграючы яго, а выконваючы, - тое, як ён гучыць - гэта адзіны спосаб ягонага існавання. На паперы ён існуе ў іншым выглядзе, а на сцэне ў мяне ёсць мой голас, абаянне, жэст, рух, ёсць чалавек… І ніякі акцёр, які будзе выконваць вывучаны тэкст адзін, не параўнаецца са мной. Таму што жывы, свабодны і шчаслівы чалавек (а я такім з'яўляюся на сцэне) заўсёды лепш за таго, які паказвае гэта.
ПРА ЛІТАРАТУРУ
У літаратуру Грышкавец прыйшоў з раманам "Кашуля" пяць гадоў таму. І, як ён сам прызнаецца, "затрымаўся" у літаратуры. Грышкавец кажа, што ўпіваецца адзіночнай, а не каманднай працай, і большага шчасця, чым пісаць, не ведае.
Ведаеце, калі я адчуў, што я пісьменнік і радасць ад гэтага? Я ішоў па Гогалеўскім бульвары, быў снег і я ўбачыў чалавека, пажылога, ён сядзеў у паліто, было цёпла, градусы два-тры, і ён чытаў на лаўцы, на Гогалеўскім бульвары. Я убачыў, што ён чытае маю кнігу. Я прайшоў і стаў ледзь наводдаль, і стаў глядзець. Кніга-та невялікая, ён перагарнуў дзве старонкі. І бачу, што ў адным месцы - заўсміхаўся! Yes! Падышоў да яго і сказаў: "Вы ведаеце, гэта я напісаў".
За пяць гадоў Грышкавец выпусціў пяць кніг. На пытанне, як ён піша, ён адказвае, што гэтак жа, як раней - за кухонным сталом.
Калі я пісаў першыя свае тэксты, у мяне не было месца іншага, апроч як на кухні. Была маленькая кватэра, і я мог пісаць толькі на кухні і толькі ў той час, калі ўсё спяць. Я прачынаўся рана, пісаў нейкі час, потым усе прачыналіся, я клаўся спаць, потым яны засыналі, я садзіўся пісаць. На кухні быў абедзенны стол, у цэнтры кухні стаяў, і я сядзеў заўсёды спіной да акна. Гэта нязручна, бо цень падае на аркуш. Але я так прызвычаіўся. Я прызвычаіўся, што мусіць быць цень ад мяне на лісце. І цяпер, калі ў мяне ёсць мой кабінет, вялікі, добры, я купіў стары, але абедзенны стол, паўкруглы, і паставіў яго так, каб сядзець спіной да акна. Як прызвычаіўся, так і пішу: альбо ранкам, альбо амаль усю ноч.
Натхненне пісьменнік лічыць паняццем непрафесійным. Кажа, што яно кожны дзень прыходзіць да Інтэрнэт-графаманаў, у якіх ні дня без радка. Грышкаўцу жа, каб пісаць, патрэбныя больш канкрэтныя рэчы.
Што трэба для таго, каб пісаць наогул? Трэба, па магчымасці, каб не было ніякіх вісячых праблем (моршчыцца). Каб дома было не дрэнна, гэта значыць дзеці не хварэлі, ніхто … "не заліваў". Яшчэ вельмі важна, каб было добрае самаадчуванне. І задума. І усё. І ніякага натхнення не трэба. Гэты ж вельмі прыемны занятак, шчаслівы занятак. Мне ёсць з чым параўноўваць: я здымаўся і ў кіно, і іграю ў тэатры. Там трэба кімсьці кіраваць, нешта камусьці тлумачыць. Ты залежны ад людзей. А тут ты адзін. Радасць адзіночнай працы. Гэта нейкі крыштальны стан. Вельмі гэта люблю. Зрабіўшыся пісьменнікам, вярнуцца ў тэатр вельмі складана і вельмі страшна. У літаратуры табе ніхто дапамагчы не можа і перашкодзіць не можа. Гэта цудоўна.
І усё жа найважнейшае для Грышкаўца - задума. У яго свой рэцэпт: даць адстаяцца задуме год, а то і больш, каб праверыць, ці застанецца яна цікавай. Калі вытрымала выпрабаванне - яшчэ год на ўвасабленне.
А перад задумай ужо ўзнікае сур'ёзная адказнасць. І, уласна, калі ёсць задума, усё астатняе маё жыццё прысвечанае таму, каб яе ўвасобіць. І далей я магу сабе ў заслугу толькі ўзяць тое, што я дысцыплінаваны, своечасова ўстаю, не п'ю гарэлку - прынамсі, пакуль пішу - вызваляю сабе час, зарабляю яго, каб пісаць.
Літаратурных эксперыментаў Грышкавец не хоча. Ён імкнецца быць простым і зразумелым чытачу.
Я так доўга займаўся тэатральнымі вопытамі ў Кемераве, столькі часу патраціў на далікатны такі постмадэрнізм… Якіх толькі акцый не выдумляў. І быў заўсёды камусьці незразумелы. Гэта заўсёды быў нейкі маніфест. А потым, калі застаўся на тэрыторыі мастацкага, я больш не маю права на эксперымент. Творы мастацтва - гэта ўсё ж такі не эксперымент. Я вельмі хачу быць зразумелым. Я парэкамендаваў Сарокіну публікаваць да ягоных кнігаў спіс абавязковай для чытання літаратуры. Каб былі зразумелыя алюзіі, цытаты, стылізацыя. Ён вось жадае быць над чытачом, яму там падабаецца. Мне не падабаецца там, там адзінока і сумна. Хтосьці, наадварот, жадае быць пад. Там агідна. Я жадаю быць з. Але, зразумела, я не пайду на гэта любой цаной. Але я жадаю, вельмі жадаю быць зразумелым.
На пытанне пра самы прыемны камплімент Грышкавец адказвае не задумваючыся. Яго ён атрымаў ад Пятра Вайля.
Ён напісаў: "Не здзіўляйцеся шматлікім паўторам у тэкстах Грышкаўца. Гэта рэдкі выпадак у сённяшняй літаратуры, ён вельмі хоча быць зразумелым". Я на гэтым увесь час настойваю.
ПРА ПЕРАЙМАЛЬНІКАЎ
На Грышкаўца сыпяцца тэксты-перайманні. Людзі перадаюць яму іх пасля спектакляў, высылаюць па Інтэрнэце. Пісьменнік прызнаецца, што засмучваецца, калі гэтыя тэксты прэтэндуюць на тое, каб звацца літаратурай. Бо пераймальнікі яго не разумеюць.
Пераймальныя тэксты часцей за ўсё ўтрымліваюць што? "…Я вельмі добра памятаю свой дзіцячы садок, ён зваўся "Рамонак". Я памятаю, якая там была дарога, і шмат трэшчынак. Мы ішлі па вуліцы Валгаградскай, я пераскокваў праз трэшчынкі, таму што быў вершык "на трэшчынку наступіць, значыць, Леніна не любіць". Памятаю нашую добрую выхавальніцу Рыму Захараўну і злую - Зою Анатольеўну…" Я думаю: Госпадзі, адкуль жа яны ўзялі гэта ў маім-та тэксце?! Дзе ў мяне гэта? Можаце ўзяць любую кніжку маю, нават біяграфічную, "Рэкі" - там старанна прыбраныя прыкметы эпохі. Я пішу пра родны горад і пра любімую раку. Няма назвы ракі, горада, няма назвы ніводнай вуліцы! Няма практычна ніводнага імя. Я дэтальны, але гэта не мае дэталі. Я іх выбіраю з велізарнай колькасці - тую дэталь, якая можа быць лёгка прысвоеная чытачом.
Да мяне потым у Чэлябінску падыходзяць і пытаюць: "Слухай, а ты ў якім годзе 72-ую школу заканчваў?" Я кажу, я ў Кемерава 21-ую заканчваў. - "Ды добра, ты сказаў там кут вось дык вось, і вось так…" Я нават калі пішу "халодна", не даю ўказанняў, колькі градусаў. Бо для чалавека, які жыве ў Сочы - гэта гэтулькі, для чалавека, які жыве ў Нар'ян-Мары - гэта іншае. Я найстаранным чынам вычышчаю тэкст ад асабістых дэталяў. Старанна! Усвядомлена.
Я раблю гэта, каб не паўтарыць памылку Даўлатава (я лічу гэта памылкай), які настолькі любіў усе гэтыя дэталі, што цяпер яго не можа чытаць мой малодшы брат, якому 22 года. Я нават не ўжываю словы, якія ў нашай мове не надоўга існуюць. У майго дзядулі дома стаяла вялікае радыё, у якім быў зялёны агеньчык, і была панэль, па якой можна было круціць, і там поўзала чырвоная палосачка. Амаль ва ўсіх, у бабуль, прабабуль, былі такія радыё, шмат у каго яны засталіся. Напісаў бы я, што гэта быў ВЭФ, або РЫГА, або РАДЫЁТЭХНІКА-727 - усё! Усё. Але мне ўсе пішуць гэтыя свае "727"! Калі гэта робіць прафесійны чалавек, гэта мяне не радуе.
Затое радуе, калі сачыненні пішуць звычайныя гледачы або чытачы.
А калі чалавек прыйшоў пасля спектакля і сеў, напісаў мне такое сачыненне і даслаў мне яго ў Інтэрнэце, або перадаў у выглядзе нейкіх аркушаў пасля спектакля - ну, адбылося радаснае. Чалавек, па-першае, адчуў, што ён таксама можа пісаць не горш. Гэта добра, гэта дае чалавеку ўпэўненасць. І галоўнае, ён адчуў сваё жыццё ніколькі не меней значным за тое, пра якое ён пачуў ці прачытаў у кніжцы.
Ёсць трэцяя катэгорыя аўтараў - тыя, якія сапраўды развіваюць традыцыю, пішуць у тым жа рэчышчы, што і Грышкавец. "Але яны мяне не чыталі і не бачылі", - смяецца аўтар.
ПРА ПРЫХІЛЬНАСЦІ
Кіно я гляджу ўсялякае. І блокбастары. Гляджу альбо калі я зусім не ведаю, што там будзе, альбо калі ёсць надзея. Але калі няма надзеі, я не пайду на гэты фільм. Гэта значыць я не пайду на новы фільм Юрыя Грымава - у мяне няма надзеі. І не пайду на другі фільм "Населены востраў". Не тое, што мне шкада часу. Я проста не хачу гневацца!
Што тычыцца спектакляў, то тут Грышкавец даволі традыцыйны. Яму падабаюцца як раз такія спектаклі, якія не зразумелі б іншапланецяне, што прыляцелі на Зямлю і што ўбачылі тэатр.
Якія мне спектаклі падабаюцца? Тыя, у якіх выразна вытрыманы жанр. Я люблю хадзіць у Малы тэатр. Паставілі Астроўскага, і - як трэба! У 72-м яшчэ паставілі, іграюць па сённяшні дзень (смяецца), і тыя жа самыя акцёры (рагоча). І мне падабаецца тое, што робіць Фаменка са сваім калектывам. Хтосьці ўвосень дакладна сказаў, што Фаменка - эмігрант з 70-х у сённяшні дзень. Мне цікавыя спектаклі паводле сучасных п'ес, але ніводнага добрага я не бачыў, і сучасных п'ес добрых мала.
А чытаць пісьменніку часам нават шкодна. Небяспечна патрапіць на вуду чужога стылю, чужых прыёмаў пісання.
Я апошнім часам мала чытаю. Зусім. Чытаю шэраговыя кнігі па гісторыі Першай сусветнай вайны, неяк мяне гэта зачапіла. Ці чытаю ўжо зусім нешта якаснае камерцыйнае. Сённяшняй нашай літаратуры наогул мала чытаю. Асабліва падчас напісанняў вельмі шкодна нешта чытаць. Ну, таму што… чукча не чытач! Дарэчы, геніяльны анекдот. Ну, прачытаў бы чукча вось гэтага вось Талстога, або Чэхава, ну, што б змянілася? Можа быць, хіба што, ён вырашыў бы не пісаць? Але гэта наўрад ці! Таму што такі персанаж толькі пераканаўся б у тым, што ён лепшы за Талстога і Чэхава.
ПРА КРЫТЫКАЎ
З крытыкай бяда! - усклікае Грышкавец. - Яе няма цяпер! І пачынае нервавацца.
Ну што робяць зараз так званыя крытыкі, газетныя, інфарматары? Пераказваюць сюжэт. Гэта па-за межамі прафесіі, гэта заўсёды прыбудова зверху. Атрымліваецца, што вось гэты вось пісьменнік, які напісаў раман альбо аповесць, ён нейкі ідыёт, які банальнасць зашыфраваў у нейкі аб'ём тэксту. А вось гэты крытык расшыфраваў… нават не змест, не фабулу! Адчуванне, што гэтыя людзі нават не ведаюць, што такое фабула, сюжэт. Яны па-за межамі прафесіі. Але ў іх ёсць сваё фанабэрлівае стаўленне да літаратурнага працэсу, альбо меркаванне пра тое, што літаратурнага працэсу няма… і мы, пісьменнікі, - такія для іх раздражняльныя фактары, якія пішуць, пішуць, іх трэба чытаць… Як было б добра, калі б яны паменш пісалі! А яшчэ яны, каго мы завем крытыкамі, жывуць у такім татальным стане нялюбові. Іх ніхто не любіць, яны зусім нікому не патрэбныя. Гэта жахлівае жыццё.
Калі я прыехаў у Лондан іграць спектакль, у мяне было моцнае здзіўленне. У першы дзень на спектаклі былі нейкія арганізатары, спонсары, апякунская рада і прэса. А потым прыходжу, а ў тэатры сядзіць восем гледачоў - восем! Думаю, мама дарагая, што гэта?! І мне кажуць, не хвалюйцеся, увечар выйдуць газеты, а крытыка ў захапленні. І выходзяць "Daily Telegraf", і ўсё астатняе… І на наступны дзень я іду да тэатра, а там стаіць чарга. І ліст чакання на ўсе дні, таму што квіткі раскупленыя. Таму што "Daily Telegraf" паставіў пяць зорак тэатру і вывяў яго як тэатральную падзею. У нас што адбываецца? Піша "Камерсант" альбо "Известия" пра тое, што гэта насамрэч геніяльны спектакль - восем чалавек сядзіць. Напішуць яны, што гэта поўнае… ну… - і будзе поўная зала. І няма ніякай сувязі. Крытык добра разумее, хто чытае "Камерсанта". Але ён не хоча быць цікавым і зразумелым гэтаму чытачу. І ён піша пра "Асфальт" не яму, а асабіста мне. Гэта звычайна асабістае пасланне мне, вельмі абразлівае.
Дзе той чалавек, з якім я размаўляю на адной мове? Хоць бы з адукацыяй, адпаведнай маёй? Які не павярхоўна прачытаў маю кнігу? "Асфальт" прачыталі вельмі шмат людзей, яна выйшла максімальным тыражом. Гэта можна назваць прыстойнай літаратурай. Пра яе не было напісана наогул нічога. Дзе тая крытыка, якая магла б сфармуляваць хаця б нейкі маніфест? Дзе крытыкі, якія стваралі б нейкае поле, супраціўленне паветру? Каб пісьменнік разумеў, што гэта будзе імі прачытана? І мне сорамна пісаць вось гэта. Такія людзі былі, і руская літаратурная гісторыя іх ведае. Гэта місія, задача, сур'ёзная праца. Пісьменніку не трэба ні дапамагаць, ні замінаць, але ствараць супраціў паветру - трэба. Мусяць быць крытыкі, якія ўскладнялі б нам жыццё, на фоне якіх была б бачная пошласць, глупства. Няма! Ні людзей, ні асяроддзя.
ПРА ТОЕ, ЧАГО НЕ ХАПАЕ
У нас, на жаль, невыразны кантэкст. А вельмі добра, калі кантэкст шчыльны. Я люблю глядзець фільмы 70-х гадоў, нават нядобрыя, ідэалагічныя, пра будоўлю якую-небудзь. Але там усюды добра знята, зразумела, пра што ідзе гаворка, зразумелы герой. Калі на будоўлі, то ў мужыка мазольныя рукі, калі калгасніца, то ў яе няма манікюру. А таму што ў гэты час быў Таркоўскі, Шукшын, і быў узровень, ніжэй якога нельга апусціцца. Быў шчыльны вельмі кантэкст. Ці чытаеш Даўлатава: "Прыехаў Вазнясенскі, мы пайшлі туды, сустрэліся з Эрнстам Неізвесным, тут як раз патэлефанавалі Ахмадулінай, яна прыехала, купілі партвейна…" Быццам там іншых людзей не было, апроч пісьменнікаў! Вось асяроддзе, кантэкст.
Фота: www.ljplus.ru
